Ατομική ή προσωπική /σχεσιακή και ηθική ευθύνη; Ο εαυτός μέσα σε περιόδους κρίσεων!

P.Klee Η μάσκα του φόβου

Η κυβέρνηση λυπάται που αναγκάστηκε ν’ ασκήσει αποφασιστικά αυτό που θεωρεί δικαίωμα και καθήκον της, να προφυλάξει δηλαδή με κάθε μέσο τον πληθυσμό ενώπιον της κρίσης που αντιμετωπίζουμε, η οποία κατά τα φαινόμενα μπορεί να προσδιοριστεί σαν είδος επιδημικού ξεσπάσματος τυφλότητας, που προσωρινά περιγράφεται ως λευκή πληγή, ελπίζει ότι μπορεί να βασίζεται στον πατριωτισμό και στη συνεργασία όλων των πολιτών για να σταματήσουμε τη διάδοση της μολυσματικής νόσου, αν όντως πρόκειται για τέτοια, και δεν αντιμετωπίζουμε μια σειρά ανεξήγητων προς το παρόν συμπτώσεων. Η απόφαση να συγκεντρώσουμε στο ίδιο μέρος τους πληγέντες και σε κοντινό, ξεχωριστό όμως, αυτούς που βρέθηκαν σε κάποιου είδους επαφή μαζί τους άρθηκε κατόπιν σοβαρής και ωρίμου σκέψεως. Η κυβέρνηση έχει πλήρη συνείδηση των καθηκόντων της και αναμένει ότι αυτοί στους οποίους απευθύνεται το μήνυμα αυτό θα αναλάβουν επίσης, ως ευσυνείδητοι πολίτες που οφείλουν να είναι, τις ευθύνες που τους αντιστοιχούν, λαμβάνοντας υπόψη τους ότι η απομόνωση στην οποία τώρα βρίσκονται συνιστά, πέρα από τα προσωπικά συμφέροντα του καθενός, πράξη αλληλεγγύης προς το υπόλοιπο του έθνους μας. Τέλος, ζητούμε την προσοχή όλων σας στις οδηγίες που ακολουθούν: Πρώτον, τα φώτα θα παραμείνουν αναμμένα και είναι ανώφελη κάθε προσπάθεια χειρισμού των διακοπτών, δεν λειτουργούν. Δεύτερον, η έξοδος από το κτήριο χωρίς προηγούμενη άδεια συνεπάγεται άμεση θανάτωση. Τρίτον, σε κάθε θάλαμο υπάρχει ένα τηλέφωνο του οποίου μπορεί να γίνει χρήση μόνο για να ζητήσετε απ’ έξω τη διάθεση προϊόντων ατομικής υγιεινής και καθαριότητας. Τέταρτον, οι τρόφιμοι υποχρεούνται να πλένουν οι ίδιοι το ρουχισμό τους καθημερινά. Πέμπτον, συνίσταται η εκλογή υπευθύνων θαλάμου, πρόκειται επομένως για σύσταση και όχι για διαταγή […]. Έκτον, τρεις φορές την ημέρα θα τοποθετούνται κιβώτια με τρόφιμα στην πύλη της εισόδου, δεξιά και αριστερά, και προορίζονται, αντίστοιχα, για τους ασθενείς και τους εκτεθειμένους στη μόλυνση. Έβδομον, όλα τα υπολείμματα θα καίγονται […]. Όγδοον, η καύση οφείλει να γίνεται στα εσωτερικά προαύλια του κτηρίου ή στον περίβολο. Ένατον, οι τρόφιμοι είναι υπεύθυνοι για τυχόν αρνητικά παρεπόμενα της καύσης. Δέκατον, σε περίπτωση πυρκαγιάς, τυχαίας ή σκόπιμης, οι πυροσβέστες δεν θα επέμβουν. Ενδέκατον, αντίστοιχα οι τρόφιμοι δεν πρέπει να υπολογίζουν σε κανενός είδους εξωτερική παρέμβαση στην περίπτωση που εκδηλωθούν ασθένειες, όπως επίσης και απείθεια ή επιθετική συμπεριφορά. Δωδέκατον, σε περίπτωση θανάτου, οποιαδήποτε κι αν είναι η αιτία του, οι τρόφιμοι θα θάψουν χωρίς επισημότητα το πτώμα στον περίβολο. Δέκατον τρίτον, η επικοινωνία μεταξύ των ασθενών και των εκτεθειμένων στη μόλυνση θα γίνεται από τον κεντρικό κορμό του κτηρίου. Δέκατον τέταρτον, οι εκτεθειμένοι στη μόλυνση που τυχόν τυφλωθούν θα μεταβαίνουν αμέσως στην πτέρυγα των ήδη τυφλών. Δέκατον πέμπτον, η ανακοίνωση αυτή θα επαναλαμβάνεται καθημερινά, την ίδια ώρα, για την ενημέρωση των νέων εισερχομένων. Η κυβέρνηση και το έθνος αναμένουν από τον καθένα σας να εκπληρώσει το χρέος του. Καληνύχτα…

— Χ.Λ. Σαραμάγκου, Περί τυφλότητας

Το απόσπασμα με το οποίο ξεκινά αυτό το κείμενο, περιέχεται στο βιβλίο του Χ. Σαραμάγκου Περί τυφλότητας και το συμπεριέλαβα στην ΟΝΕΙΡΟΤΟΠΙΑ ως ένα πρόλογο σε ένα κεφάλαιο που διερευνά την απώλεια του ελέγχου σε περιόδους κρίσεων.

Διάβασα το Περί τυφλότητας του Χ.Σαραμάγκου, αρκετά χρόνια πριν και από τότε το είχα δει σαν μια εξαιρετική αλληγορία για το τι μπορεί να συμβεί αν χαθεί συλλογικά η δυνατότητα της όρασης και ο κόσμος βυθιστεί σε ένα ατελείωτο σκοτάδι.

Τι θα σήμαινε άραγε αυτό για την παρουσία ή την απουσία του ορίου που ορίζει και διακρίνει τη βία από την αλληλεγγύη, που κάνει ορατή την διαφορά μεταξύ του καλού και του κακού;

Το βιβλίο βασίζεται στην ακόλουθη ιστορία, όπως αυτή συνοπτικά παρουσιάζεται στο οπισθόφυλλο :

“Ένας άνθρωπος χάνει ξαφνικά το φως του. Τα περιστατικά αιφνίδιας τύφλωσης κλιμακώνονται και η κυβέρνηση αποφασίζει να βάλει σε καραντίνα τους τυφλούς. Με γραφειοκρατική ακρίβεια, ο Ζοζέ Σαραμάγκου έχει υπολογίσει όλα όσα θα μπορούσαν να συμβούν σ’ έναν κόσμο που χάνει την όρασή του. Για πόσο καιρό η κίνηση στους δρόμους θα είναι ομαλή; Για πόσο καιρό θα επαρκούν τα τρόφιμα για τις πεινασμένες ορδές; Πόσος χρόνος χρειάζεται για να καταρρεύσει η παροχή του ηλεκτρικού ρεύματος, αερίου και νερού; Τι θ’ απογίνουν τα κατοικίδια; Οι σεξουαλικοί φραγμοί; Πόσοι τυφλοί φτιάχνουν μια τυφλότητα;
Και τέλος: Σε έναν κόσμο τυφλών, τι θα έκανες αν έβλεπες;”

Μέσα σε αυτό το δυστοπικό πλαίσιο οι άνθρωποι παραδομένοι στο σκοτάδι, αποσυνδέονται από τις ποιότητες που προσδιορίζουν την ανθρωπινότητα και παραδίνονται ξαφνικά στο κακό, στην έλλειψη κάθε ηθικού φραγμού, μετατρέποντας το τοπίο που ζουν σε μια αβάσταχτη κόλαση.

Οπότε δεν υπάρχει ελπίδα; Είμαστε όλοι καταδικασμένοι στην απανθρωποίηση, στο χάσουμε τους εαυτούς και τις εαυτές μας σε μια τέτοια περίπτωση;

Η απάντηση που δίνει ο πολύ σπουδαίος λογοτέχνης είναι ανακουφιστική: πάντα υπάρχει ελπίδα μας απαντά, αφού τουλάχιστον στο βιβλίο του, μια μικρή ομάδα, με τη βοήθεια της μοναδικής γυναίκας που μπορεί και βλέπει ακόμα προσπαθήσει να κρατήσει την ανθρωπινότητα ζωντανή.

Από τι ορίζεται όμως η ανθρωπινότητα: Ο Σαραμάγκου κάνει μια τοποθέτηση, την οποία καθένας και από μας μπορεί να συμπληρώσει, με βάση την οπτική που έχει για τον κόσμο και τη θέση του μέσα σε αυτόν: από τον έρωτα, την αγάπη, τη συμπόνοια, τη θυσία, την ευγνωμοσύνη, την γενναιοδωρία, την καλοσύνη, τη συλλογικότητα και κυρίως την αγάπη και την μνήμη για το τι υπάρχει μέσα στο φως! Είναι ωστόσο πάντα εύκολη αυτή η σύνδεση με τις ηθικές ποιότητες που συνοδεύουν την αγάπη; Μάλλον όχι! Προσωπικά εκτιμώ πως όχι, το αντίθετο είναι βασανιστική η επιλογή να μην αφεθείς στο σκοτάδι, αλλά ωστόσο αυτή δεν είναι ατομική επιλογή όπως βασανιστικά μας κατηγορούν, όσοι και όσες φρόντισαν εδώ και δεκάδες χρόνια να εκπαιδεύσουν από πολύ μικρά τα παιδιά, στην αποδοχή και την επιδίωξη μίας εγωιστικής και ατομικιστικής ανταγωνιστικής κουλτούρας, απόλυτα συμβατής με ένα κοινωνικό/οικονομικό/πολιτιστικό πλαίσιο στο οποίο η συλλογικότητα αποτελεί μια λέξη δίχως νόημα. Η επιλογή λοιπόν δεν είναι ατομική αλλά είναι ηθική και σχεσιακή. Μπορούμε να αναλάβουμε πράγματι την ευθύνη για τις ποιότητες με τις οποίες θα ζήσουμε μέσα σε μια κρίση αλλά ωστόσο αυτή η επιλογή του να αναλάβουμε την ευθύνη, μπορεί να καταστεί δυνατή μονάχα από τη στιγμή που θα είμαι σε σχέση με τις εσωτερικές φωνές που συγκροτούν το σύνολο του εαυτού μου και διαμέσου αυτών και με τους άλλους ανθρώπους, με τους οποίους σχετίζομαι και με τους οποίους ενδεχομένως καλούμαι να ζήσω σε ένα παροδικό ή και μακροχρόνιο σκοτάδι!

Ετσι αν υπάρχει ένα δίλημμα αυτό δεν είναι ανάμεσα στην ατομική ή τη συλλογική ευθύνη αλλά ανάμεσα στον ατομικισμό και στην συλλογικότητα, ανάμεσα στον ανταγωνισμό, τον κανιβαλισμό, τη κυριαρχία του ισχυρού από τη μια και στην συνεργατικότητα και την αγάπη από την άλλη.

Η αγάπη εδώ δεν τίθεται ως ρομαντικός ή συναισθηματικός όρος αλλά ως ένα ενεργό βίωμα που φέρνει στην επιφάνεια ποιότητες που συνδέονται με την αλληλεγγύη και την συνεργασία.

Ο Σαραμάγκου σε ένα επόμενο βιβλίο επιχειρεί να δώσει μια εκδοχή αυτής της διάστασης της ανθρώπινης φύσης που συνδέεται με την ναλληλεγγύη και την αγάπη, γιατί τελικά η αγάπη είναι σύμφυτη με την ανθρώπινη φύση, αποτελεί όπως λέει ένας σπουδαίος Βιολόγος, ο H. Maturana, ένα βιολογικό χαρακτηριστικό. Έτσι στο Περί φωτίσεως, οι ίδιοι άνθρωποι που στην πανδημία της τύφλωσης απανθρωποιήθηκαν, γίνονται, λίγα χρόνια αργότερα, περισσότερο άνθρωποι από ποτέ. Μοιάζει λες και το σκοτάδι τους οδήγησε να δούνε ποιες είναι οι πραγματικές αξίες της ζωής. Έτσι μια ωραία μέρα που η κυβέρνηση κάνει εκλογές, οι άνθρωποι, δίχως να έχουν συνεννοηθεί, αποφασίζουν να μην ψηφίσουν και να πάρουν τον έλεγχο της ζωής στα χέρια τους. Η κυβέρνηση για να τους τιμωρήσει τους αφήνει δίχως στρατό και αστυνομία, υπολογίζοντας ότι η επιθετικότητα θα έρθει στην επιφάνεια και ότι οι πολίτες απεγνωσμένα θα αναζητήσουν την προστασία του ισχυρού, αλλά αυτοί αντί να γίνουν επιθετικοί γίνονται περισσότερο φροντιστικοί και αλληλέγγυοι. Παίρνουν έτσι πράγματι την ευθύνη τους μόνο που αυτή δεν είναι ατομική, αλλά είναι προσωπική, κάτι που είναι εντελώς διαφορετικό.

Όπως προανέφερα αν υπάρχει η πιθανότητα να γίνει ανάληψη της οποιαδήποτε ευθύνης μας αναλογεί καθώς συνκατασκευάσουμε το κόσμο που ζούμε, αυτή είναι συλλογική και κυρίως ηθική, από τη στιγμή η ηθική αφορά το πως θα σταθούμε ο ένας/ η μια απέναντι στον άλλο και στην άλλη, μέσα στις σχέσεις που συγκροτούμε ως κοινωνικά και σχεσιακά/διαλογικά όντα.

Αλλά η ηθική δεν μπορεί να έχει υπόσταση από τη στιγμή που μιλάμε για άτομα. Τα άτομα στον δυτικό κόσμο είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τα πρόσωπα ή τα υποκείμενα. Τα άτομα δεν συνεισφέρουν στο κοινό καλό από ιδιοτέλεια, κάτι τέτοιο είναι έξω από τη φύση τους, συνεισφέρουν ή γίνονται αλληλέγγυα γιατί “οσμίζονται”, ότι αυτό είναι το συμφέρον τους, ενώ τα πρόσωπα συγκροτούν συλλογικότητες επειδή έτσι γίνονται περισσότερο πλούσια καθώς εμπλουτίζεται το νόημα ή ο προορισμός της ζωής τους.

απόσπασμα από ένα κείμενο του H.Maturana με τίτλο Η Βιολογία της αγάπης


Άραγε τελικά σε τι μας προσκαλεί μία κρίση σαν αυτή που ζούμε εδώ και 8 μήνες; Ποιές στιγμές βρισκόμαστε σε σύνδεση με το σκοτεινό μας εαυτό και πότε σε σύνδεση με τη φωτεινότητα, το απόθεμα και της συνεργατικότητα; Οι ιστορίες μας , οι προσωπικές και οι συλλογικές μας ιστορίες, είναι γεμάτες από τέτοια παραδείγματα. Άλλοτε καθώς κοιτάμε τον εαυτό μας μέσα στον καθρέπτη του χρόνου υπάρχουν στιγμές που  στεκόμαστε περήφανοι καθώς βλέπουμε ότι έχουμε κατορθώσει να διατηρήσουμε την ανθρώπινη υπόστασή μας και τις αξίες μας σε στιγμές που οι δυσκολίες φαίνονταν ότι θα μας διέλυαν.
Άλλοτε στεκόμαστε μουδιασμένοι, προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συνέβη  και μας κυρίευσε ο φόβος, ο θυμός, η οργή και ήρθαν στην επιφάνεια πλευρές της ανθρώπινης φύσης μας που δεν θα θέλαμε ποτέ να είχαμε συναντήσει. Δεν νομίζω ότι υπάρχει μια καθαρή απάντηση γιατί πηγαίνουμε προς την μια ή την άλλη επιλογή αλλά το μόνο σίγουρο είναι ότι πάντα υπάρχει η στιγμή του απολογισμού!

5/11/2020

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *