το καταξιωτικό δέντρο: ένα πολυδύναμο εργαστήριο για την ενίσχυση της ταυτότητας

  • από

Εισαγωγή

Πρόκειται για ένα πολυδύναμο βιωματικό εργαστήριο —το οποίο χρησιμοποιούμε στην Καταξιωτική Συστημική Προσέγγιση, —, βασισμένο στην αξιοποίηση του δέντρου ως συμβολικού και προβολικού μέσου.

Όπως γνωρίζουμε, τα δέντρα, ήδη από την αρχαιότητα, χρησιμοποιούνται σε πολλούς πολιτισμούς ως σύμβολα, προκειμένου να μιλήσουν οι άνθρωποι για σειρά θεμάτων όπως ο θάνατος, η αναγέννηση, οι ρίζες, οι αξίες κ.ά.

Στην ψυχολογία, το δέντρο αξιοποιήθηκε ως συμβολικό στοιχείο από τον C.G. Jung,[1] για να απεικονίσει την ιδέα του εαυτού, ενώ πολύ συχνά το συναντάμε στις πρακτικές που βασίζονται στα εκφραστικά μέσα, καθώς και στην ψυχοθεραπεία gestalt[2].

Στις συστημικές πρακτικές ήρθαμε για πρώτη φορά σε επαφή με τη χρήση του δέντρου ως θεραπευτικού εργαλείου στην αφηγηματική ψυχοθεραπεία, όταν δύο θεραπευτές, ο David Denborough και η Ncazelo Ncube, δημιούργησαν μια αφηγηματική μέθοδο για να εργαστούν με παιδιά που είχαν υποστεί τραύματα ή απώλειες. Οι δυο αυτοί πρωτοπόροι ονόμασαν την πρακτική τους «Δέντρο της Ζωής», και, όπως οι ίδιοι αναφέρουν, στο επίκεντρο της προβληματικής τους τέθηκαν τα ακόλουθα ερωτήματα:

 – «Πως μπορούν να αντιμετωπιστούν οι ζωές παιδιών Με ποιους τρόπους μπορούν να αντιμετωπιστούν τα παιδιά που έχουν υποστεί κάποια τραυματική εμπειρία (trauma) ή απώλειες, ώστε να µην ξαναβιώσουν το τραυματικό γεγονός, να μειώσουν τις επιρροές του τραύµατος και να φέρουν στο φως τις δεξιότητες και τις γνώσεις των ίδιων των παιδιών;»

– Πώς µπορούµε να δώσουµε στα παιδιά εμπειρίες που αυξάνουν τους δεσµούς τους µε την οικογένειά τους, τις αξίες και την πολιτισµική τους κουλτούρα». (Απόσπασμα από το To ∆ένδρο της ζωής: Μια συλλογική αφηγηµατική προσέγγιση στην εργασία µε ευάλωτα παιδιά;». Μετάφραση Μαρουδιά Πλατσά) [3]

Αυτά τα ερωτήματα προσκάλεσαν όσους εργαζόμαστε με τις καταξιωτικές πρακτικές να συνδεθούμε με το Δέντρο της Ζωής και να σκεφτούμε πώς θα μπορούσαμε να το αξιοποιήσουμε στην εργασία μας με ευρύ φάσμα διαφορετικών ομάδων (γονέων, παιδιών, εθελοντών, εργαζομένων, επαγγελματιών ψυχικής υγείας, φροντιστών στην παιδική προστασία κ.ά.), οι οποίοι, αφενός, συνέδεαν την επεξεργασία του τραυματικού γεγονότος με τις δεξιότητες και τις γνώσεις των ίδιων των παιδιών και, αφετέρου, έθεταν ως κεντρικό θέμα την ενίσχυση αυτών των δεξιοτήτων μέσα από τη σύνδεση με τα ευρύτερα υποστηρικτικά συστήματα αναφοράς.

Το Δέντρο της Ζωής είναι πηγή έμπνευσης για όσους εργαζόμαστε με την Καταξιωτική Συστημική Διερεύνηση (Κ.Σ.Δ.) και αποτέλεσε το θεμέλιο που μας οδήγησε στο Καταξιωτικό Δέντρο.

Βασική θεωρητική παρουσίαση του Καταξιωτικού Δέντρου

Το Δέντρο της Ζωής, στην αρχική του μορφή, βασίζεται στην ιδέα να προσκαλέσουμε  τα παιδιά ή τους ενήλικες να εργαστούν αξιοποιώντας όλα τα μέρη του δέντρου, καθώς και το πλαίσιο που το περιβάλλει.

Ορισμένα σημεία αυτής της δουλειάς θυμίζουν βασικά στοιχεία της Κ.Σ.Δ., όπως η πρόσκληση να εργαστούμε με τις ρίζες ως το πεδίο των αποθεμάτων, τον κορμό ως το πεδίο των δεξιοτήτων και των ικανοτήτων ή τα κλαδιά ως το χώρο των επιθυμιών και των ονείρων.

            Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι αφηγήσεις (είτε οι εσωτερικές μεταξύ τους, είτε οι εσωτερικές σε σχέση με τις εξωτερικές) ενδέχεται να βρίσκονται σε συμφωνία ή, αντίθετα, σε σύγκρουση.

            Ακόμα, όπως αναφέραμε, μέσω της ιδέας της ιστορικότητας μπορέσαμε να αναγνωρίσουμε ότι οι μορφές των αφηγήσεων δεν είναι στατικές στο χρόνο. Το αντίθετο, μεταβάλλονται ανάλογα με την ιστορική στιγμή που αναδύονται, καθώς και με το γεγονός ότι καθορίζονται από το πλαίσιο διαλόγου, τα σχήματα σύνδεσης, το περιεχόμενό τους, τις συναισθηματικές διεργασίες, τις κατασκευές για την ταυτότητα, τις πολιτιστικές κατασκευές και τα αρχέτυπα.

Σε αυτό το πλαίσιο προέκυψε ως ανάγκη η μετεξέλιξη του Δέντρου της Ζωής, ώστε να προσκαλέσουμε σε μια πολυφωνική καταξιωτική αφήγηση για τον εαυτό ως πολυφωνικό μυθιστόρημα (Holquist M. 2014), το οποίο συμπεριλαμβάνει τις αφηγήσεις τόσο για τα αποθέματα, τις δεξιότητες, τα όνειρα και τους σημαντικούς άλλους όσο και για τις εσωτερικές αντιφάσεις, τα ματαιωμένα όνειρα, τα «χαρακτηριζόμενα ως αρνητικά» συναισθήματα (τις «σκιές»), τις υποκειμενικές και συλλογικές κατασκευές, τα νοήματα με τα οποία επενδύονται οι δράσεις, τις αισθητικές και ηθικές στάσεις.

            Ως αποτέλεσμα, αναδύθηκε η πρακτική του Καταξιωτικού Δέντρου, το οποίο βασίζεται, επαναλαμβάνουμε, κατά κύριο λόγο στο Δέντρο της Ζωής, ωστόσο εκτιμούμε πως προσφέρει διαφορετικές δυνατότητες για να συνομιλήσουμε σχετικά με ορισμένες έννοιες κεντρικές στο Σ.Σ.Μ.Κ.Δ., όπως οι διαφοροποιήσεις, οι ασυνέχειες και η τροφοδοσία.

Η τελευταία μάς ενδιαφέρει ιδιαίτερα, καθώς με το Καταξιωτικό Δέντρο εργαζόμαστε στην κατανόηση των αποτελεσμάτων που έχουν οι δράσεις μας σε σχέση με τα αποθέματα τόσο για το δρων υποκείμενο όσο και για τους αποδέκτες. Το πεδίο της τροφοδοσίας αποτυπώνει τη σημασία που έχει στην προσέγγιση της Κ.Σ.Δ. η μετασχηματιστική διάσταση τόσο του discovery όσο και του dreaming.

O Gervase R. Bush (Gervase R. B., 2007) εστιάζει σε αυτήν τη διάσταση, αναφέροντας πως στο Appreciative Inquiry τo σημαντικό δεν είναι η εστίαση στο θετικό, αλλά το γεγονός ότι αποτελεί δημιουργική διαδικασία, κατά την οποία οι άνθρωποι, μέσω παραγωγικών ερωτήσεων και συνομιλιών, τροποποιούν τις ιδέες τους, τα όνειρά τους και την κουλτούρα τους. Μάλιστα, επικαλείται την άποψη του Gergen (1978), ο οποίος σε άρθρο του με τίτλο «Towards Generative Theory» υποστήριξε ότι το πιο σημαντικό που μπορεί να κάνει ο κοινωνικός κονστραξιονισμός είναι να παράγει δυνατότητες για να σκεφτούμε σχετικά με τις κοινωνικές δομές και τους θεσμούς οι οποίοι μπορούν να μας οδηγήσουν σε νέες επιλογές δράσεων.

Σε αυτή την κατεύθυνση η Κ.Σ.Δ. είναι σε θέση να ενισχύσει αυτές τις δυνατότητες, φέρνοντας στην επιφάνεια διαστάσεις προηγουμένως αόρατες και επιτρέποντας την ανάδυση ή την παραγωγή καινούργιων νοηματοδοτήσεων. Ο Bush τονίζει τη μετασχηματιστική ιδιότητα, η οποία μας επιτρέπει να συνδεθούμε με καινοφανείς ιδέες και να επιλέξουμε νέες μορφές δράσεων.

Το πεδίο της τροφοδοσίας συνδέεται επίσης με τις ιδέες των B. Pearce & V.Crohen, οι οποίοι εστιάζουν και αναδεικνύουν τη διαλογική σχέση ανάμεσα στην πράξη και το νόημα.

Σχήμα 1: Η διαλογική αλληλεπιδραστική σχέση μεταξύ του πράττειν και της παραγωγής νοήματος

Στο σχήμα 1  παρατηρούμε ότι όποτε αποδίδουμε νόημα και προθετικότητα σε μια μέλλουσα πράξη (σε μια επιθυμία, την οποία ο B. Pearce ονομάζει Υπαινικτική Δύναμη, ή σε μια δυνατότητα να συμβεί μια πράξη), αυξάνει η πιθανότητα πραγματοποίησής της.

Χρειάζεται, σε αυτό το σημείο, να επισημάνουμε ότι στην Κ.Σ.Δ. αντιλαμβανόμαστε την πράξη ως δημιουργική διαδικασία, σύμφωνα με την προτροπή του Αριστοτέλη να πράττουμε μέσα από μια επιθυμία δημιουργίας, να χαιρόμαστε για τα πράγματα που κάνουμε «ανεξάρτητα από το στόχο τους, να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα του “εδώκαι τώρα”, να αποδεχόμαστε την αβεβαιότητα και να αναπτύσσουμε την αίσθηση του αυτοσχεδιασμού».[4]

Η καινούργια πραγματικότητα που αναδύεται μέσα από την «τροφοδοσία» συνδέεται άμεσα με τα αποτελέσματα των πράξεών μας και μας παρωθεί στη γέννηση καινούργιων νοημάτων ή σε εμπλουτισμό των υπαρχόντων. Έτσι, εξελίσσεται μια συνεχής αλληλουχία νοημάτων και πράξεων και αυξάνεται η συστημική σπείρα ανέλιξης, τροφοδοτώντας αέναα την αυτοποίηση.

Σχήμα2 : Η καταξιωτική συστημική σπείρα

σχήμα 3 Το διευρυμένο μοντέλο 4 D
(για αναλυτικές πληροφορίες δες στο Η Γραμματική των Αποθεμάτων ΑΡΜΟΣ 2019 )

Επίλογος

Εν κατακλείδι, το Καταξιωτικό Δέντρο, όπως έχουμε αναφέρει, είναι εργαστήριο που προσκαλεί στην αυτογνωσία και προσφέρει μια ευκαιρία για να αποτυπωθούν συμβολικά διάφορα στοιχεία της ταυτότητας σχετιζόμενα με τα αποθέματα, τις ικανότητες και τις δεξιότητες, τα όνειρα, τις ανάγκες και τις επιθυμίες, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί προτροπή να εργαστούμε σε διαλογικό πολυφωνικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει την ανάδυση των δυσκολιών, των αντιφάσεων και των εσωτερικών συγκρούσεων ως αναπόσπαστων στοιχείων της ταυτότητας. Η σύνδεση με αυτές τις πλευρές θα μας επιτρέψει να συνομιλήσουμε για τα προβλήματα ως ματαιωμένα όνειρα και για τις μη εκφρασμένες ανάγκες.

Τέλος, κάθε σημείο του Δέντρου μας δίνει τη δυνατότητα να εργαστούμε με το` μοντέλο 4D, αποφεύγοντας εργαλειακές πρακτικές, και συνδέεται περισσότερο ή λιγότερο έντονα με κάποιον από τους ενδιάμεσους μεταβατικούς χώρους (Γκότσης Η. 2017).[5]


[1] Jung,C.G. and von Franz, M-L. (eds) (1964). Man and his Symbols. London, Aldus

[2] https://gestalt-followyourtree.gr/content/8/the-way-of-the-tree

[3] Η αρχική πηγή από την οποία  δανειστήκαμε το απόσπασμα  βρίσκεται στο  http://narrativetherapy.gr/wp-content/uploads/2015/01/to-dentro-ths-zwhs_greek-leptomeres.pdf

[4]Απόσπασμα από το βιβλίο του Damien Clerget-Gurnaud:  Το Πράττειν σύμφωνα με τον Αριστοτέλη.

https://sapientiavivendi.gr /

Aναλυτική περιγραφή των βημάτων για την οργάνωση και την υλοποίησης του εργαστηρίου :

Kataksiwtiko_Dentro

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *