Το μυστήριο και τα αναπάντητα ερωτήματα

Το μυστήριο της ζωής δεν είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά μια πραγματικότητα που πρέπει να βιωθεί. Όπως λέει ο Πρώτος Νόμος των Mentat: «Μια διαδικασία δεν μπορεί να κατανοηθεί αν τη σταματήσεις. Η κατανόηση πρέπει να κινείται με τη ροή της διαδικασίας, να ενώνεται μαζί της και να ρέει μαζί της».[1]
Frank Herbert, Dune (1965)
Συνεχίζοντας τον αναστοχασμό για τις ποιότητες του θεραπευτικού συστήματος, αξίζει να εμβαθύνουμε στην έννοια του μυστηρίου, η οποία αποτελεί μια βασική στάση στην προσέγγιση του άλλου. Η έννοια αυτή συμπληρώνει τη συμπεριληπτική στάση και την αναγνώριση της ετερότητας, προσθέτοντας μια διάσταση ανοιχτότητας και αποδοχής της μη-γνώσης, που είναι καθοριστική για την αναστοχαστική διεργασία.
Αυτή η διάσταση του μυστηρίου αποτελεί επίσης κεντρική έννοια στη Συντονισμένη Διαχείριση του Νοήματος (CMM), στην οποία αναγνωρίζεται ως ένα από τα τρία θεμελιώδη στοιχεία μέσω των οποίων συγκροτούνται τα πλαίσια της επικοινωνίας με τον άλλο. Οι Jensen και Penman (2018), σε μια βασική ανασκόπηση της θεωρίας της CMM, τονίζουν πως το μυστήριο είναι εγγενές στις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, καθώς οι ιστορίες που αφηγούμαστε αποτελούν πάντα ατελείς χαρτογραφήσεις των βιωμένων εμπειριών. Υπάρχει πάντα κάτι που παραμένει ανείπωτο ή που δεν μπορούμε καν να φανταστούμε την ύπαρξή του. Συνεπώς, σύμφωνα με τη CMM, οποιαδήποτε ερμηνεία ή κεντρική υπόθεση που φιλοδοξεί να αποδώσει με έναν καθολικό τρόπο τις πράξεις μας παραμένει αναπόφευκτα ατελής. Η αποδοχή αυτού του μυστηρίου μάς οδηγεί στην αναγνώριση των ορίων που θέτουν οι θεωρίες και οι προκαταλήψεις μας (Cecchin, Lane, & Ray, 1994) στην προσέγγιση των ιστοριών που αφηγούνται τα θεραπευόμενα άτομα.
Όταν γνωρίζουμε ένα άγνωστο πρόσωπο, όπως συμβαίνει σε ένα ραντεβού στα τυφλά, συχνά καταφεύγουμε στο να κάνουμε ερμηνείες σχετικά με αυτό το πρόσωπο, υποτιμώντας την αξία που έχει μια στάση περιέργειας ή μυστηρίου.
Κατανοούμε εδώ τη στάση του μυστηρίου ως μια μετεξέλιξη της θέσης της περιέργειας. Δεν αρκεί, σύμφωνα με αυτή, να είμαι περίεργη για να εξερευνήσω ή να προσεγγίσω τον πολιτισμό, την κουλτούρα, τη ζωή ή/και την ταυτότητα του συνομιλητή μου, αλλά χρειάζεται να παραμένω συνδεδεμένη με την αντίληψη ότι ο άλλος παραμένει και θα παραμένει πάντα ένα ανεξερεύνητο μυστήριο.Αυτή η προσέγγιση συνάδει με τη θέση των Lang και McAdam (2016b), οι οποίοι υπογραμμίζουν τη σημασία τού να προσεγγίζουμε τον άλλο ως άνθρωπο μέσα στην κουλτούρα-του, με περιέργεια, προσοχή και δέος για τους μοναδικούς τρόπους ζωής του. Αναγνωρίζουν ότι όταν οι επαγγελματίες λειτουργούν ως «ειδικοί» χωρίς αυτή την ευαισθησία, η παρέμβασή τους βιώνεται συχνά ως «αποικιακή» και αποξενωτική. Η θεραπευτική συνάντηση γίνεται γνήσια μόνο όταν σεβόμαστε το μυστήριο της ετερότητας και δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για έναν αυθεντικό διάλογο.
Στην Καταξιωτική Συστημική Διερεύνηση, όπως και στη διαλογικότητα (Γκότσης, 2019), η έννοια του μυστηρίου είναι σημαντική, καθώς τόσο ο άλλος όσο και το κοινωνικό πλαίσιο αποτελούν πάντα έναν ανεξερεύνητο τόπο (Varona, 2024· Oliver, 2012).
Ανεξερεύνητο επίσης παραμένει, ενίοτε, το μυστήριο της ανάδυσης των ρωγμών. Οι ρωγμές, όπως σημειώνω εμφατικά στη Γραμματική των αποθεμάτων (2018), αποτελούν ένα συστημικό αξίωμα για την εγγενή δυνατότητα των συστημάτων να παραμένουν σε σύνδεση με τη συστημική καταξιωτική σπείρα (Γκότσης 2020),[2] ωστόσο παρά τις προσπάθειες να διατυπώσουμε μια επαρκή τεκμηρίωση όσον αφορά τους λόγους που οι ζωές των ανθρώπων εξελίσσονται προς συγκεκριμένη κατεύθυνση, εκτιμώ ότι μάλλον η ερμηνεία μας ή η συστημική υπόθεση που θα διατυπώσουμε δεν θα είναι ποτέ επαρκής. Το μυστήριο, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να θεωρηθεί όχι ως αδυναμία κατανόησης, αλλά ως θεμελιακό στοιχείο της ίδιας της αλλαγής, αφού η ζωή και η σκέψη αναδύονται μέσα από διαρκείς διαφοροποιήσεις που δεν συλλαμβάνονται ποτέ πλήρως από γραμμικά σχήματα (Nichterlein, 2021).
Για να προσεγγίσουμε περαιτέρω την έννοια του μυστηρίου, μπορούμε να στραφούμε στη ριζωματική σκέψη των Gilles Deleuze και Félix Guattari, όπως αξιοποιείται και από σύγχρονες φωνές στη θεραπεία και την κοινοτική πράξη. Σε ένα κείμενο της Vikki Reynolds, το οποίο εστιάζει στη σημασία της αλληλεγγύης, υπάρχει μια αναφορά στην έννοια του ριζώματος. Η Reynolds παραπέμπει στο έργο των Deleuze και Guattari, οι οποίοι αξιοποιούν την έννοια του ριζώματος για να περιγράψουν «οριζόντια συνδεδεμένες, μη ιεραρχικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης, σκέψης και επικοινωνίας» (Reynolds, 2017:138). Στο ίδιο πνεύμα, έχει τονιστεί ότι η εικόνα του ριζώματος αντιπαραβάλλεται στη δενδροειδή εικόνα της γνώσης, αναδεικνύοντας την αποκέντρωση, τη μη προβλεψιμότητα και την παρουσία των συνδέσεων που διαμορφώνουν την εμπειρία μας (Barbetta & Nichterlein, 2012).
Στο εν λόγω κείμενο, η Reynolds παραθέτει τη σκέψη του Scott Uzelman, ενός αναρχικού Καναδού εκπαιδευτικού, ο οποίος διερευνά το ρίζωμα μέσα από μια μεταφορά των φυτών μπαμπού:
«Ένας μόνο αθώος βλαστός μπορεί να στέκεται μόνος του για αρκετά χρόνια και τότε ξαφνικά ένα ολόκληρο χωράφι με μπαμπού αρχίζει να φυτρώνει. Αυτό αφήνει τον ανυποψίαστο κηπουρό με έναν νέο κήπο μπαμπού που αντιστέκεται πεισματικά στις προσπάθειες να απαλλαγεί από αυτό. Ενώ επιφανειακά κάθε βλαστός φαίνεται να είναι ένα άτομο, συγγενικό αλλά ξεχωριστό από τα γειτονικά του, υπόγεια όλα συνδέονται μέσω ενός πολύπλοκου δικτύου από ριζικά στελέχη και νήματα που ονομάζεται ρίζωμα. Κατά τη διάρκεια των ετών που ο κηπουρός παρακολουθούσε έναν μόνο βλαστό μπαμπού να μεγαλώνει ψηλά, υπόγεια το ρίζωμα του μπαμπού μεγάλωνε οριζόντια, εξαπλωνόταν σε όλη την αυλή, αποθηκεύοντας θρεπτικά συστατικά εν αναμονή της επερχόμενης άνοιξης. Όπως ο κήπος του μπαμπού, έτσι και τα κοινωνικά κινήματα είναι συχνά ριζωματικοί οργανισμοί που αναπτύσσονται οριζόντια σε νέα εδάφη, δημιουργώντας συνδέσεις ακριβώς κάτω από την επιφάνεια της καθημερινής ζωής, για να ξεσπάσουν τελικά με απρόβλεπτους τρόπους (Uzelman, 2005:17)».
Σε αυτό το πλαίσιο, τα ριζώματα απλώνουν πλατώματα που συνδέονται μεταξύ τους μέσα από υπόγεια δίκτυα. Τα πλατώ είναι περιοχές στις οποίες συμβαίνουν συνεχώς διαδικασίες ζύμωσης, αλλαγής, κίνησης και δημιουργίας, που αναπτύσσονται χωρίς να στοχεύουν σε κάποιο σημείο κορύφωσης ή εξωτερικό σκοπό. Τα πλατώ δεν έχουν σαφή αρχή ή τέλος αλλά βρίσκονται σε μια κατάσταση συνεχούς ενδιάμεσης κίνησης, δεν ξεκινούν από κάπου συγκεκριμένα ούτε κατευθύνονται προς κάποιον προκαθορισμένο προορισμό. Αυτά τα πλατώ συνδέονται ριζωματικά με άλλα πλατώ, δημιουργώντας δίκτυα που αντιστέκονται σε κάθε ιεραρχική οργάνωση ή κεντρικό έλεγχο. Σε αυτό το πεδίο συνδέσεων και ροών, η ζωή εκφράζεται ως πολλαπλότητα και βιώνεται ως μοναδική και ανεπανάληπτη εμπειρία. Η πολλαπλότητα δεν λειτουργεί ως άθροισμα αλλά ως μια δυναμική διεργασία, στην οποία οι δυνάμεις και οι σχέσεις βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση, διαμορφώνοντας τα γίγνεσθαι χωρίς να κατασταλάζουν σε σταθερές μορφές (Nichterlein, 2021).
Στη ριζωματική λογική, σε αντίθεση με τη γενεαλογική προσέγγιση που χρησιμοποιώ σε άλλα σημεία αυτού του βιβλίου για να διερευνήσω πώς διαμορφώθηκαν ιστορικά οι κυρίαρχες αντιλήψεις,[3] δεν αναζητούμε προελεύσεις ή αιτίες. Το ρίζωμα λειτουργεί χωρίς κεντρικό σημείο εκκίνησης – δεν μας ενδιαφέρει από πού ακριβώς προέρχονται τα πράγματα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται και τι δυνατότητες αναδύονται στο παρόν. Η ριζωματική λογική εστιάζει στις συνδέσεις και τις δυνατότητες που δημιουργούνται στο «εδώ και τώρα», δίχως κάποιο προκαθορισμό, επιτρέποντας έτσι την ανάδυση νέων δυνατοτήτων με απρόβλεπτους τρόπους.
Αυτή η οπτική δίνει μια ακόμα δυνατότητα να καταλάβουμε τη σημασία της ρωγμής. Η ρωγμή μπορεί να είναι φαινομενικά αόρατη, απρόσιτη για το μάτι ενός παρατηρητή, ωστόσο υπάρχει ακόμα και αν είναι υπόγεια, και συμβάλλει στην ανάπτυξη των ριζωμάτων, τα οποία αναδύονται με έναν μυστηριώδη και ανεξήγητο τρόπο. Μπορεί έτσι να θεωρηθεί ως μια υπόγεια εργασία σχέσεων και αλληλεπιδράσεων που αργότερα, κάποιες από αυτές, καθίστανται ορατές ως αναδυόμενα συμβάντα (Nichterlein & Morss, 2017).
Οι ρωγμές, υπό αυτή την οπτική, δημιουργούν αυτό που οι Deleuze και Guattari αποκαλούν «γραμμές διαφυγής», δηλαδή τρόπους με τους οποίους η ζωή ξεφεύγει από παγιωμένες δομές και προκαθορισμένους ρόλους. Οι γραμμές διαφυγής εκδηλώνονται ως ανεπαίσθητες κινήσεις προς νέες δυνατότητες, μια διεργασία που οι φιλόσοφοι ονομάζουν «γίγνεσθαι». Τα γίγνεσθαι δεν είναι η μετάβαση από μια κατάσταση σε μια άλλη, αλλά η ίδια η κίνηση της αλλαγής. Μπορεί να είναι ανεπαίσθητα, έτσι ώστε πολύ σημαντικοί μετασχηματισμοί να συντελούνται χωρίς «θόρυβο». Όπως τονίζουν οι Nichterlein και Morss(2017), οι οποίοι διερευνούν τις φιλοσοφικές προκλήσεις που θέτει ο Deleuze στην ψυχολογία, αυτή η ιδιότητα των γίγνεσθαι –το ότι δηλαδή είναι ανεπαίσθητα– αποτελεί βασική διάσταση του ριζωματικού μετασχηματισμού: το να βρίσκεσαι σε διαδικασία μεταμόρφωσης, όπου τα πράγματα δεν είναι πλέον αυτό που ήταν, χωρίς όμως να έχουν αποκτήσει ακόμη μια νέα σταθερή μορφή. Οι γραμμές διαφυγής μπορούν να κατανοηθούν ως υπαρξιακές δυνατότητες που δεν στοχεύουν σε τελική μορφή αλλά σε ένα ανοιχτό πείραμα ζωής, σε συνάφεια με τη ριζωματική πολλαπλότητα (Barbetta & Nichterlein, 2012).
Κατά συνέπεια, η ρωγμή δημιουργεί (ή δημιουργείται λόγω αυτών) νέες δυνατότητες και αποθέματα, τα οποία θα οδηγήσουν στην ανάδυση μετασχηματιστικών διεργασιών, οι οποίες μπορούν να γίνουν ορατές έπειτα από ένα μεγάλο χρονικό διάστημα από τη στιγμή που άρχισαν να σχηματίζονται, όπως ακριβώς και τα καινούρια φυτά μπαμπού, που ξεφυτρώνουν στο έδαφος, πέρα από τις προσδοκίες μας. Η ρωγμή συμβάλλει στην ολοκλήρωση της γέννησης και της εμφάνισης των μετασχηματισμών προσφέροντας το απαραίτητο «οξυγόνο», που επιτρέπει στο σύστημα να αναπνέει. Αυτή τη σημαντική διάσταση της ρωγμής την ανακαλύπτουμε κάθε φορά που μένουμε έκθαμβοι, όταν έπειτα από έναν μεγάλο σεισμό, και αφού έχουν περάσει πολλές μέρες, στις οποίες οι πυροσβέστες ψάχνουν για επιζώντες, ανακαλύπτουμε ότι κάποιοι άνθρωποι έχουν καταφέρει να επιζήσουν, παρά τους σωρούς από τα συντρίμμια που τους έχουν σκεπάσει!
Η Lynn Hoffman έχει επίσης αναφερθεί εκτενώς στην έννοια των ριζωμάτων (2008). Η Hoffman εμπνεύστηκε από τα γραπτά των Deleuze και Guattari και τη μεταφορά του φυσικού κόσμου τον οποίο αξιοποιούν για να περιγράψουν το πώς, μέσα από μια μη γραμμική διεργασία, αναπτύσσονται δυνατότητες για τη διαφυγή και την αποδόμηση των κυρίαρχων λόγων. Η Hoffmann κάνει μια σύνδεση αυτής της μεταφοράς με την προτροπή του G. Bateson, να περιγράψουμε τον κόσμο μέσω μιας γλώσσας που βασίζεται στην «Creatura, μια γλώσσα που βασίζεται στις χειρονομίες, τις εικόνες, την ενσάρκωση και την παρομοίωση». Υποστηρίζει επίσης, με τη σειρά της, ότι ένα βασικό στοιχείο του ριζώματος είναι η ικανότητά του να δημιουργεί τις δυνατότητες για την εμφάνιση απρόσμενων βλαστών, αντέχοντας σε απρόσμενες παρεμβάσεις από το περιβάλλον στο οποίο εμφανίζεται και αναπτύσσεται. Τα ριζώματα, υπό αυτό το πρίσμα, έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν «οικισμούς» και δίκτυα σχέσεων με άλλα ριζώματα που αναπτύσσονται παράλληλα στο ίδιο έδαφος, ή σε εδάφη τα οποία επικοινωνούν και συνδέονται μεταξύ τους. Η Hoffman αναρωτιέται επίσης, όπως και εγώ με τη σειρά μου, πώς οι συναντήσεις, τα «αγγίγματα», η γλώσσα, οι διάλογοι, συμβάλλουν στο μυστήριο της αλλαγής. Έτσι το ρίζωμα, σύμφωνα με τη Hoffman (2008), μας προσκαλεί να αναρωτηθούμε:
-Ποιος ξέρει τι νέες συναρμογές[4] μάς περιμένουν καθώς μπαίνουμε στην πόρτα;
-Ποιος ξέρει ποιοι άνθρωποι, την ύπαρξη των οποίων δεν γνωρίζουμε θα μας υποδεχτούν; [5]
Ακολουθώντας αυτή τη γραμμή σκέψης, εκτιμώ πως το ερώτημα για το ποιες διεργασίες μπορούν να προετοιμάζουν μια αλλαγή θα μένει εν μέρει αναπάντητο, επειδή δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε την ανάπτυξη ενός ριζώματος, το οποίο αναπτύσσεται υπόγεια και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάδυση μιας συνθήκης ή ενός γεγονότος, καθιστώντας τα ορατά.
Αυτό το στοιχείο μας παραπέμπει, για μια ακόμα φορά, σε μια στάση που αντέχει στην αβεβαιότητα, αναγνωρίζοντας τη δυνατότητα να εμφανιστεί το νέο χωρίς αυτό να μπορεί να προσχεδιαστεί (Nichterlein, 2021).
Η ριζωματική οπτική

Η ριζωματική οπτική έχει βαθιές επιπτώσεις στη θεραπευτική διεργασία. Μας υπενθυμίζει ότι οι αλλαγές στα συστήματα δεν ακολουθούν πάντα γραμμικούς ή προβλέψιμους δρόμους. Αντίθετα, μπορεί να αναδύονται από μη ορατές συνδέσεις και διεργασίες, μέσω γραμμών διαφυγής που δεν μπορούμε να προσχεδιάσουμε, να ελέγξουμε ή να εντοπίσουμε. Το έργο μας ως θεραπευτών αφορά λοιπόν όχι τόσο το να κατευθύνουμε την αλλαγή όσο το να δημιουργούμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες νέες δυνατότητες μπορούν να αναδυθούν – να καλλιεργούμε το έδαφος για τα απρόβλεπτα ριζώματα που ίσως βλαστήσουν. Αυτό σημαίνει προσοχή στις μικρο-κινήσεις και εμπιστοσύνη στις ροές που δεν υπακούν σε προδιαγεγραμμένους στόχους αλλά σε τοπικές συνάψεις νοήματος. (Nichterlein, 2021)
Η Nora Bateson (2021) αξιοποιεί και αυτή μια μεταφορά που αφορά την αναρώτηση και τον αναστοχασμό σε σχέση με την ανάδυση. Σε ένα σχετικό άρθρο, περιγράφοντας την ανάδυση, σημειώνει πως «η ανάδυση είναι ένα χαρακτηριστικό των πολύπλοκων συστημάτων όπου συμβαίνουν πράγματα που θέτουν άλλα πράγματα σε κίνηση. Η ανάδυση είναι μια διαφορά που κάνει τη διαφορά[6] μεταξύ πολύπλοκων και μη πολύπλοκων συστημάτων. Η ανάδυση καθιστά τις επιτυχείς προβλέψεις σπάνιες και τις απρόβλεπτες συνέπειες τον κανόνα. Η ανάδυση είναι όμορφη και επικίνδυνη».[7
Η Bateson, όπως αντιλαμβάνομαι και «μεταφράζω» τη σκέψη της, μας προτείνει ότι είναι σημαντικό, προκειμένου να αποφύγουμε τον «εγκλωβισμό» του βλέμματος, να έχουμε περιέργεια για το συμβαίνει κάτω από το έδαφος στο οποίο εμφανίζεται μια ανάδυση. Ας σκεφτούμε, λ.χ., ένα λουλούδι σπάνιας ομορφιάς. Καθώς αυτό αρχίζει να ξεπροβάλλει, η ματιά μας εγκλωβίζεται από την ομορφιά του και στη σκέψη μας δεν υπάρχει καθόλου χώρος ούτε περιέργεια για το πώς αυτό αναπτυσσόταν για μεγάλο χρονικό διάστημα, κάτω από το έδαφος, πριν τελικά ξεπροβάλει στο φως.
Όμως, σύμφωνα με την προτροπή της Bateson, αν δεν αναρωτηθούμε σχετικά με όσα συμβαίνουν κάτω από το έδαφος, αν δεν κάνουμε μια «καταβύθιση» στο έδαφος, δεν θα έχουμε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε το εύρος των πολύπλοκων διεργασιών που έχουν συμβεί, ούτε να θέσουμε ερωτήματα όπως:
– Ποιες ήταν οι συνθήκες που επέτρεψαν στο λουλούδι να «αναδυθεί»;
– Πώς ο σπόρος συναντήθηκε και «συνομίλησε» με την υγρασία, το χώμα, τα σκουλήκια, τα μέταλλα, που του επέτρεψαν να εξελιχθεί σε φυτό;
Η Ευφροσύνη Μουρελή, στον διάλογο που είχαμε μαζί της η Άννα Κιαπόκα κι εγώ (Γκότσης, 2020), αναφέρθηκε σε μια φράση του G. Bateson, η οποία με εντυπωσίασε: «Ο σπόρος σκέπτεται», η οποία αποτυπώνει την πολυπλοκότητα όσων συμβαίνουν πριν από την ανάδυση.
Η N. Bateson από τη μεριά της, επεξηγώντας τη μεταφορά που κάνει με το έδαφος, αναφέρεται στην ανάμειξη πολλών σχεσιακών διεργασιών, οι οποίες δημιουργούν τις δυνατότητες για τις αναδύσεις. Οι «σχέσεις δημιουργούν σχέσεις και αυτές δημιουργούν σχέσεις, οι οποίες δημιουργούν σχέσεις» (Bateson, 2021).
Αυτή η συνθήκη συνεχίζεται στο διηνεκές, δίχως η πολυπλοκότητα να πάψει ποτέ να υπάρχει.
Αν δεν αναρωτηθούμε για το τι συμβαίνει κάτω από το έδαφος, αν δεν αποδεχτούμε το μυστήριο και την αδυναμία μας να έχουμε επίγνωση της ολιστικότητας και της πολυπλοκότητας, κινδυνεύουμε να καθηλωθούμε μέσα σε μια μανιχαϊστική σκέψη, η οποία όχι μόνο θα μας εγκλωβίσει σε δίπολα και γραμμικότητες αλλά θα μας αποπροσανατολίσει σε σχέση με το ουσιώδες και το μη ουσιώδες, και επίσης δεν θα αφήσει να αφεθούμε στο μυστήριο που περιβάλλει τη δημιουργία και την ανάδυση.
Ένα παράδειγμα που υποστηρίζει αυτή τη θέση είναι ότι οι πορείες που ακολουθούν οι ζωές των ανθρώπων που έχουν υποστεί τραύματα (λ.χ., σεξουαλική κακοποίηση) δεν είναι ποτέ προβλέψιμες. Ως θεραπευτής συνάντησα συχνά ανθρώπους που οι ζωές τους οδηγήθηκαν στην αυτοκαταστροφή, καθώς προσπάθησαν να επουλώσουν το τραύμα που αφήνει το αποτύπωμα αυτής της εμπειρίας με μη λειτουργικά μέσα, τα οποία επιβεβαιώνουν τους παράδοξους βρόχους που συνηθίζουμε να αποκαλούμε φαύλους κύκλους – ένας τέτοιος είναι η χρήση ουσιών.
Ωστόσο, συνάντησα επίσης ανθρώπους που, παρά την ίδια τραυματική εμπειρία, ανέπτυξαν ανθεκτικότητα, δημιουργικότητα και βαθιά ενσυναίσθηση. Το γιατί συμβαίνει αυτή η διαφοροποίηση παραμένει εν πολλοίς μυστήριο – ένα μυστήριο που μας προσκαλεί όχι να το λύσουμε, αλλά να το σεβαστούμε και να εμπιστευτούμε τις υπόγειες διεργασίες που δεν μπορούμε να χαρτογραφήσουμε.
Ένα παράδειγμα από το πεδίο είναι η ιστορία του Κυριάκου.
Ο Κυριάκος κακοποιήθηκε σεξουαλικά σε μικρή ηλικία και το αίσθημα της ντροπής, όπως και η απουσία ενός υποστηρικτικού πλαισίου, τον οδήγησε στην επιλογή της σιωπής, η οποία φαινομενικά τον προστάτευε από την έκθεση στην αναβίωση του τραύματος που είχε υποστεί.
Η σιωπή ήταν επίσης μια επιλογή να αποφύγει την ενδεχόμενη επίκρισή του από τους σημαντικούς άλλους.
Την ίδια στιγμή όμως τον άφηνε εκτεθειμένο στις δικές του εσωτερικές φωνές που πυροδοτούσαν την ντροπή και την αυτο-
πίκριση. («Εσύ φταις που δεν το εμπόδισες να συμβεί» ήταν η κυρίαρχη φωνή που άκουγε για χρόνια στον εσωτερικό του διάλογο!)
Η σιωπή φαίνεται σε αυτή την περίπτωση ότι είναι συνδεδεμένη με την απουσία της αντανακλαστικότητας σε σχέση με το βίωμά του, καθώς δεν υπάρχει ένα εξωτερικό βλέμμα που να εισάγει στο πεδίο επανορθωτικές φωνές, αλλά και με την αδυναμία να αυτο-αναστοχαστεί μέσα σε ένα καταξιωτικό πλαίσιο για ό,τι του συνέβη.
Η επιλογή του Κυριάκου να σιωπήσει, η οποία διήρκεσε για δεκαετίες, είναι μονάχα μία από τις μυστηριώδεις επιλογές σε ένα φάσμα ενδεχομενικών[8] εναλλακτικών επιλογών, για την οποία δεν μπορούμε να δώσουμε επαρκείς εξηγήσεις, αν και μπορούμε να κάνουμε εικασίες και να διατυπώσουμε συστημικές υποθέσεις.
Όταν ο Κυριάκος ήρθε στη θεραπεία, αρχικά συνδέθηκε μαζί μου με το ίδιο σχεσιακό πρότυπο που είχε συνδεθεί με τους σημαντικούς άλλους στη ζωή του, δηλαδή το μυστικό, την ντροπή και την ενοχή, δίχως να αναφερθεί σε ό,τι του είχε συμβεί.
Το αίτημα που διατύπωσε είχε στο κέντρο του την ανάγκη να αρθεί η σιωπή και να μετακινηθεί από τα παλιά μοτίβα απομόνωσης και απόστασης που είχαν σημαδέψει τις σημαντικές του σχέσεις. Δεν ήθελε πλέον να αναπαράγει τις ίδιες συνθήκες σιωπής και συναισθηματικής απουσίας που τον είχαν κρατήσει δέσμιο όλα τα προηγούμενα χρόνια της ζωής του
Στην τρίτη θεραπευτική συνάντηση, ο Κυριάκος προσκλήθηκε να δημιουργήσει στον χώρο που διεξαγόταν η θεραπευτική συνάντηση μια κρυψώνα και ένα «μπαουλάκι», στο οποίο θα φύλαγε ως μυστικό θησαυρό την επιθυμία του για το πού θα ήθελε να οδηγηθεί η θεραπεία του.
Εκτιμώ πως αυτή η δυνατότητα, να αποκτήσει δηλαδή τον έλεγχο σχετικά με μια επιθυμία, ήταν το έναυσμα για να μιλήσει ανοιχτά στην τέταρτη συνάντησή μας για την εμπειρία της κακοποίησης και το γεγονός ότι για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες παρέμεινε σιωπηλός σε σχέση με αυτή.
Εδώ εντοπίζεται μια ακόμα συνέπεια του παράξενου βρόχου που έχει δημιουργήσει η σιωπή: Ενώ αυτή επιλέγεται, όπως αναφέρθηκε, ως μια οδός σωτηρίας από την αβάσταχτη ντροπή που συνοδεύει την κακοποίηση, οδηγεί σε μια καινούρια συνθήκη, στην οποία η μνήμη για την κακοποιητική εμπειρία πυροδοτεί αβάσταχτα συναισθήματα μοναξιάς.
Όταν ο Κυριάκος διέλυσε αυτό τον βρόχο, τον προσκάλεσα σε ένα επόμενο βήμα, που ήταν η ένταξή του σε θεραπευτική ομάδα. Ο Κυριάκος δέχτηκε, και πράγματι εντάχθηκε στην ομάδα, παραμένοντας όμως σιωπηλός σε σχέση με αυτό που του είχε συμβεί. Έξι μήνες μετά την εισαγωγή του στην ομάδα, σε ένα εργαστήριο στο οποίο η πρόσκληση ήταν τα μέλη της ομάδας να μιλήσουν για μια εμπειρία υπέρβασης, ο Κυριάκος διάβασε στην ομάδα ένα παραμύθι που έγραψε ο ίδιος λίγες εβδομάδες μετά την είσοδό του σε αυτή.
Ο ήρωας στο παραμύθι ήταν ένα μικρό παιδί το οποίο είχε χαθεί και, μέσω της συνάντησής του με έναν μάγο-θεραπευτή, βρήκε τη δύναμη και τη φωνή να φωνάξει ώστε να το βρουν.
Σε αυτό το περιστατικό, παραμένει για εμένα ένα μυστήριο το τι συνέβη και ο Κυριάκος μπόρεσε μέσα σε έξι μήνες να μοιραστεί με άλλα δέκα άτομα την ιστορία του, ενώ για κοντά τρεις δεκαετίες ήταν στη σιωπή.
Υποθέτω ότι οι διεργασίες που συνδέονταν με την υπέρβαση της ενοχής και της ντροπής διαρκούσαν πολλά χρόνια και, παρότι η σιωπή χαρακτήριζε τον εξωτερικό διάλογο, στον εσωτερικό του διάλογο υπήρχε, όπως καταγράφηκε εκ των υστέρων στις συνομιλίες μας, μια έντονη διαλεκτική αντιπαράθεση μεταξύ των φωνών που οδηγούσαν στην επίκριση και την απόσυρση και των φωνών που οδηγούσαν στη σχέση και τη συνάντηση με τον άλλο.
Μυστήριο επίσης παραμένει για εμένα και το πώς αυτές οι φωνές απελευθερώθηκαν, ποιες ήταν οι ρωγμές που επέτρεψαν την έξοδό τους από ένα σώμα στο οποίο ήταν φυλακισμένες[9] στο μυαλό και το στήθος αυτού του άντρα.
Έτσι, προτείνω να δούμε ότι αυτό το μοίρασμα στην ομάδα έρχεται από μια ανεξερεύνητη περιοχή που θα ονομάσω «μαγική», μια περιοχή όπου πυροδοτούνται αλλαγές και μετασχηματισμοί οι οποίοι είναι μη ερμηνεύσιμοι στο σύνολό τους.
Η «μαγική περιοχή» δεν αφορά διόλου τη μεταφυσική, αλλά πρόκειται στην πραγματικότητα για μια περιοχή ανεξερεύνητων και μη αναδυόμενων διαλόγων, στην οποία οι διεργασίες είναι δυναμικές και «αόρατες», παρότι συνεχείς. Αυτή η περιοχή θα μπορούσε με έναν τρόπο να κατανοηθεί ως μια περιοχή συνάψεων και συζεύξεων, στις οποίες δεν έχουμε πρόσβαση, έως ότου υπάρξει η ανάδυση όσων υφαίνονται σε αυτήν. Έτσι, όταν αναφέρθηκα προηγουμένως σε μια «μαγική περιοχή» στην οποία, έπειτα από δεκαετίες σιωπής, αναδύεται η φωνή του Κυριάκου στον δημόσιο διαλογικό χώρο της ομάδας, αυτό που στην πραγματικότητα επιχείρησα να κάνω ήταν να μιλήσω για την αδυναμία μου να έχω πρόσβαση σε όσα συνέβαιναν όλα αυτά τα χρόνια σε μια υπό ανάδυση διαλογική διεργασία, στην οποία συναντήθηκαν, σε πολλαπλά επίπεδα, διάφορα στοιχεία.
Αν αποτολμήσω να περιγράψω αυτή τη διεργασία, μπορώ να υποθέσω ότι περιλαμβάνει τρία τουλάχιστον στοιχεία:
– Πρώτον, την ενσώματη γνώση που συσσώρευσε ο Κυριάκος. Αυτή είναι προγλωσσική-μη λεκτική και προηγείται της μεταφοράς των σκέψεών του στον λόγο. Πρακτικά, αυτό το αντιλαμβάνομαι ως τις πολλαπλές φορές που αυτός ο άνθρωπος πραγματοποίησε σιωπηλά τις συνομιλίες με τους άλλους για ό,τι του συνέβη.
-Δεύτερον, τη διυποκειμενική συλλογική συνήχηση που αναδύεται στο πεδίο της ομάδας, εκείνο το είδος του συντονισμού που παράγει τη μετάβαση από την ατομική στη συστημική συνείδηση και δημιουργεί μια αίσθηση του «εμείς» και που επιτρέπει νέες φωνές να εκφραστούν.
-Τρίτον, τα κρίσιμα σημεία διακλάδωσης, όπου μικρές παρεμβάσεις (που περιγράφονται ως αρμονικοί βρόχοι (Cronen, Johnson & Lannamann, 1982) –όπως η δημιουργία του «μπαούλου– μπορούν να πυροδοτήσουν σημαντικούς μετασχηματισμούς.
Στη θεραπευτική πρακτική μου έχω ονομάσει αυτά τα σημεία «πύλες εισόδου». Μια πύλη εισόδου αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο μέσα στον θεραπευτικό διάλογο, το οποίο δίνει δυνατότητα μετακίνησης από μια κυρίαρχη αφήγηση που δημιουργεί έναν εγκλωβισμό σε μια συνθήκη και τις προοπτικές για την ανάδυση εναλλακτικών νοημάτων.
Η πύλη εισόδου συχνά εμφανίζεται μέσα από μια άσκηση ενόρασης, μέσω της οποίας παράγεται μια διαφορά ικανή να δημιουργήσει διαφορά στη ροή της αφήγησης. Αυτή η πρακτική στηρίζεται σε μια καταξιωτική ποιητική γλώσσα και χαρακτηρίζεται από γλωσσικά παιχνίδια του αναδυόμενου κανόνα, καθώς και από την αναγνώριση των πολλαπλών φωνών του εαυτού.[10] Στην αρχική φάση κατασκευάζεται μια διαφορά στον χώρο, όπως, λ.χ., μια φανταστική πόρτα ή ένα φανταστικό παράθυρο, και η θεραπευόμενη προσκαλείται να διαβεί αυτή την πύλη και να κατασκευάσει έναν «μαγικό φανταστικό κόσμο» και να γράψει ένα κείμενο που στηρίζεται στην αυτόματη γραφή. Ακολούθως, προσκαλείται να επιλέξει ένα σημείο στίξης στο κείμενό της, το οποίο μπορεί να πυροδοτεί σε αυτή μια μεταφορά, μια συναισθηματική αντίδραση ή μια μικρή αλλαγή στον τόνο και στη στάση του σώματός της και να μιλήσει για τη σημασία αυτού του σημείου. Το σημαντικό δεν είναι το περιεχόμενο αυτό καθαυτό, αλλά το ότι προσφέρει έναν εναλλακτικό άξονα οργάνωσης της διαλογικής εμπειρίας, μέσα από τον οποίο μπορούμε να συνεχίσουμε τη συνομιλία με έναν τρόπο που να συμβάλει στη διάνοιξη του διαλογικού τοπίου. Ο θεραπευτής αξιοποιεί τη στιγμή της εισόδου για να διαμορφώσει ένα «γλωσσικό παιχνίδι αναδυόμενου κανόνα», στο οποίο το ζητούμενο δεν είναι η παραμονή σε μια θεωρητική θέση στην περιοχή της ερμηνείας/κατανόησης, αλλά στην παραγωγή μιας νέας γλώσσας που εμπλουτίζει την αντίληψη των θεραπευόμενων σχετικά με το πλήθος των φωνών του πολυφωνικού εαυτού.
Σε αυτό το πλαίσιο εκτιμώ πως η στιγμή που ο Κυριάκος επέλεξε να μοιραστεί το παραμύθι του με την ομάδα δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα της συνειδητής του απόφασης, αλλά μια στιγμή σύγκλισης και ενότητας των εσωτερικών του πλευρών κατά την οποία:
- Το σώμα του «άρχισε να μιλά» ήδη από τη στιγμή που φαντάστηκε το παραμύθι, πριν ακόμη βρει τις λέξεις, βιώνοντας μια αίσθηση ασφάλειας, που επέτρεψε στη φαντασία του την ελευθερία να ξεδιπλωθεί.
- Η παρουσία των άλλων μελών της ομάδας λειτούργησε ως «χορός εξωτερικών μαρτύρων» που επικύρωσε την εμπειρία του πριν καν αυτή εκφραστεί.
- Η πρόσκληση να μιλήσει για την «υπέρβαση» δημιούργησε έναν χώρο στον οποίο η φωνή του μπορούσε να ακουστεί με όρους δύναμης και όχι θυματοποίησης.
Έτσι, αυτό που παραμένει μυστήριο δεν είναι μόνο η ίδια η αλλαγή, αλλά η ακριβής στιγμή και ο τρόπος της σύγκλισης των στοιχείων που συμβάλλουν σε αυτή. Επίσης, παρά το γεγονός ότι αναφέρομαι σε μυστήριο, δεν σημαίνει ότι παραιτούμαι από τη δυνατότητά μου να αναστοχαστώ σχετικά με τους επιδραστικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάδυση. Αυτό το γεγονός δεν συνιστά αντίφαση. Αντίθετα, στο πλαίσιο μιας διαλογικής πρακτικής μπορούμε να σεβαστούμε το «μυστηριώδες και ανεξερεύνητο» και να επιχειρήσουμε ταυτόχρονα μια –έστω και ατελή– χαρτογράφησή του!
Στη θεραπευτική πράξη, αυτό σημαίνει ότι παραμένουμε προσεκτικοί παρατηρητές των σωματικών ενδείξεων, των συνηχήσεων και των κρίσιμων σημείων, χωρίς να χάνουμε την αίσθηση του δέους μπροστά στο μυστήριο της ανθρώπινης αλλαγής. Αναγνωρίζουμε ότι οι αλλαγές συμβαίνουν τόσο στο ορατό όσο και στο αόρατο επίπεδο, σε αυτό που ο Tom Andersen ονόμασε το «ούτε το ένα-ούτε το άλλο» (neither-nor) πεδίο.
Ο Andersen (αναφέρεται στο Bøe, et al., 2013), σχετικά με την ηθική διάσταση της επαφής με το άγνωστο, υποστηρίζει ότι ενώ κάποια πράγματα τα βλέπουμε ως άσπρο-μαύρο («είτε-είτε»), άλλα, που είναι πιο ρευστά, τα προσεγγίζουμε με πολλές οπτικές («και-και»). Εισάγει όμως και μια τρίτη κατηγορία: αυτή που δεν βλέπουμε, αλλά υπάρχει και μας επηρεάζει με έναν καθοριστικό και θεμελιακό τρόπο. Είναι σαν να αισθανόμαστε κάτι σημαντικό, αλλά δεν μπορούμε να το ορίσουμε. Ο Andersen αναφέρεται, έτσι, στο «ούτε το ένα-ούτε το άλλο» (neither-nor) για να περιγράψει κάτι που συμβαίνει και μπορεί να επιφέρει το μη προβλέψιμο, παρότι δεν είναι ορατό στην άμεση εμπειρία μας.
Επιστρέφοντας στην ιστορία του Κυριάκου, εκτιμώ πως η δημιουργία ενός «θερμού» διαλογικού τοπίου (Burnham, 2018· Γκότσης, 2019) και ο γενεσιουργός διάλογος (Anderson, 2016) απελευθερώνουν σημασίες και νοήματα που συνδέονται με την εμπειρία του ατόμου, ενώ η ηθική θέση της αποδοχής της ιερότητας της σιωπής και η αναγνώρισή της ως ένα παράδοξο μέσο αντίστασης στο τραύμα συντελούν στην απελευθέρωση της φωνής του, και αυτές είναι μονάχα ορισμένες από τις υποθέσεις που μπορώ να κάνω. Θέτω εδώ προς αναστοχασμό μια βασική αρχή της διαλογικότητας σε σχέση με το νόημα, η οποία μπορεί να μας βοηθήσει στην αποδοχή της αδυναμίας μας να έχουμε μια πλήρη πρόσβαση στην εμπειρία των ανθρώπων με τους οποίους εργαζόμαστε θεραπευτικά. Σύμφωνα με αυτή την αρχή, το νόημα δεν αποκαλύπτεται ποτέ στο σύνολό του, καθώς καινούριες σημασίες και νοήματα αναδύονται όσο καινούριοι «πολιτισμοί» και πρόσωπα εισέρχονται στη ροή του διαλόγου
[1] Η πρώτη φράση προέρχεται από το έργο του Jacobus Johannes van der Leeuw (The Conquest of Illusion, 1928) και παρατίθεται από τον Herbert στο μυθιστόρημά του με τίτλο Dune, ενώ η αναφορά στον πρώτο νόμο των Mentat προέρχεται από τον Frank Herbert (1965). Οι Mentat είναι χαρακτήρες του μυθιστορήματος, άνθρωποι εκπαιδευμένοι να λειτουργούν ως ζωντανοί «υπολογιστές», και ο νόμος τους δηλώνει ότι η κατανόηση μιας διαδικασίας είναι δυνατή μόνο μέσα από τη συμμετοχή στη ροή της.
[2] Για την έννοια της Συστημικής Καταξιωτικής Σπείρας, βλ. σχετική αναφορά στο Γλωσσάρι.
[3] Βλ. στο Κεφάλαιο 5 σχετική αναφορά για τη γενεαλογία των συναισθημάτων.
[4] Η συναρμογή μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια δυναμική σύνθεση από ποικίλα και ανομοιογενή στοιχεία –υλικά, λόγους, αισθήσεις, πρακτικές– που, όταν συναντιούνται και αλληλεπιδρούν, συγκροτούν ένα ζωντανό και ενεργό σύνολο. Αυτό το σύνολο δεν αποτελεί απλώς άθροισμα των μερών του, αλλά παράγει τάσεις, κατευθύνσεις και νοήματα που ωθούν προς συγκεκριμένες μορφές δράσης. Με αυτόν τον τρόπο, η συναρμογή λειτουργεί ως πλέγμα που ανοίγει νέες δυνατότητες και νέους τρόπους υποκειμενικότητας, καθώς η συνύπαρξη των ετερογενών στοιχείων γεννά κάτι επιπλέον, κάτι που δεν προϋπήρχε (Nichterlein & Morss, 2017).
[5] Τα αποσπάσματα είναι από το άρθρο της L. Hoffman (2008) «The rhizome century». (Πηγή ανάκτησης: https://christopherkinman.blogspot.com/2008/01/lynn-hoffman-and-rhizome-century.html.)
[6] Η Nora Bateson, κόρη του Gregory Bateson, είναι σκηνοθέτρια, συγγραφέας και εκπαιδευτικός, καθώς και πρόεδρος του Διεθνούς Ινστιτούτου Bateson με έδρα τη Σουηδία, γνωστή για την προσέγγισή της των Warm Data. Η διατύπωση «διαφορά που κάνει τη διαφορά» αναφέρεται από τον G. Bateson στο δοκίμιό του «Form, substance and difference» (1970), το οποίο δημοσιεύτηκε στη συλλογή Steps to an Ecology of Mind (1972). Για την κατανόηση της έννοιας βλ. στο Γλωσσάρι.
[7] Εκτιμώ πως η φράση «είναι όμορφη και επικίνδυνη» αναφέρεται από τη μια στη σπουδαιότητα που έχει μια ανάδυση, ενώ η λέξη «επικίνδυνη» είναι γιατί αυτό που αναδύεται ενδέχεται να «παγιδέψει» τη ματιά μας και να μην αναστοχαστούμε για τις διεργασίες που συνδέονται με την εμφάνισή του στο πεδίο του ορατού.
[8] Όπως περιεγράφηκε στη Γραμματική των αποθεμάτων, η ενδεχομενικότητα,σύμφωνα με τον Η. Willke (1997) αφορά την ύπαρξη μεγάλου αριθμού δυνατοτήτων για δράση, από τις οποίες, εντούτοις, στην πραγματικότητα κάθε φορά μόνο μία είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί ως διαθέσιμη επιλογή, και αυτή συνδέεται με την εσωτερική οργάνωση του συστήματος.
[9] Η λέξη «φυλακισμένες» παραπέμπει στο βιβλίο της Alice Miller Οι φυλακές της παιδικής μας ηλικίας, (μτφρ. Ευηνέλα Αλεξοπούλου, Ροές).
[10] Βλ. ενότητα 2.9 για τη σημασία της κατανόησης των γλωσσικών παιχνιδιών.