Η τέχνη της οικογενειακής θεραπείας: Αμφισβητώντας τις βεβαιότητες

Κοινοποίηση

Το βιβλίο από το οποίο προέρχεται το απόσπασμα είναι το The Craft of Family Therapy: Challenging Certainties (2013), των Salvador Minuchin, Michael Reiter και Charmaine Borda, από τις εκδόσεις Routledg

Εισαγωγικό σημείωμα

Η γνώση των θεωριών και των θεραπευτικών τεχνικών αποτελεί ουσιαστικό μέρος της εκπαίδευσης στην ψυχοθεραπεία. Μέσα στη συνεδρία, όμως, ο θεραπευτής χρειάζεται να κατανοεί και τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με τους ανθρώπους που ζητούν τη βοήθειά του. Οι ερωτήσεις του, οι σιωπές του, η στάση του απέναντι στις δυσκολίες και η ανταπόκρισή του σε όσα συμβαίνουν επηρεάζουν τη θεραπευτική διαδικασία. Η προσοχή στη θεραπευτική σχέση περιλαμβάνει, επομένως, και την επίγνωση της δικής του συμμετοχής: πώς ακούει, πώς παρεμβαίνει και τι διευκολύνει ή δυσκολεύει με την παρουσία του.
Αυτό το ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο του άρθρου «Το σημαντικότερο εργαλείο του θεραπευτή», το οποίο δημοσιεύτηκε στο Psychotherapy Networker το 2013. Μέσα από την παρουσίαση της Mary Sykes Wylie και το απόσπασμα από το βιβλίο The Craft of Family Therapy: Challenging Certainties, ο Salvador Minuchin επανέρχεται στη σημασία της αξιοποίησης του εαυτού του θεραπευτή. Η μετατόπιση που προτείνει αφορά την ίδια την κατανόηση της θεραπευτικής επάρκειας: η επιλογή μιας παρέμβασης χρειάζεται να συνδέεται με την επίγνωση του τρόπου με τον οποίο ο θεραπευτής συμμετέχει στη συγκεκριμένη σχέση.
Ο Minuchin είναι γνωστός για τη συμβολή του στη δομική οικογενειακή θεραπεία, για την εργασία του με τα όρια και τα υποσυστήματα και για την ενεργό παρέμβασή του στις οικογενειακές αλληλεπιδράσεις. Η σημασία της σχέσης διατρέχει ήδη αυτή την εργασία. Ο τρόπος με τον οποίο ο θεραπευτής συνδέεται με την οικογένεια, προσεγγίζει τις εμπειρίες των μελών της και προσαρμόζει τη στάση του αποτελεί μέρος της θεραπευτικής πράξης. Στη μετέπειτα πορεία του, ο Minuchin επανεξετάζει τις παραδοχές και τις πρακτικές του.
Στη συνέντευξή του στον Rich Simon, «From Revolution to Evolution», που δημοσιεύτηκε το 2009, αναγνωρίζει ότι η πρώιμη οικογενειακή θεραπεία, στην προσπάθειά της να αμφισβητήσει την κυριαρχία της ψυχοδυναμικής σκέψης, είχε φτάσει στο άλλο άκρο: έδινε προτεραιότητα στα συστήματα, υποτιμώντας το άτομο. Αναστοχαζόμενος αυτή τη διαδρομή, υπογραμμίζει την ανάγκη να αναγνωρίζονται τόσο οι κοινωνικές σχέσεις όσο και η ατομική εμπειρία.
Η επανεξέταση αφορά και τη δική του θέση. Περιγράφει πώς η ιατρική εκπαίδευσή του τον είχε προετοιμάσει να αναλαμβάνει την ευθύνη και να καθοδηγεί. Ως θεραπευτής, χρειάστηκε να μάθει να σιωπά, να περιορίζει την παρέμβασή του και να παραμένει ουσιαστικά παρών, αφήνοντας περισσότερη ευθύνη στους ανθρώπους με τους οποίους εργαζόταν.
Παράλληλα, περιγράφει τη μετακίνησή του από την πεποίθηση ότι η νέα γνώση θα έφερνε αλλαγή προς την προσπάθεια να βοηθά τους ανθρώπους να φροντίζουν καλύτερα ο ένας τον άλλο. Διατηρεί την αμφισβήτηση ως στοιχείο της πρακτικής του, αλλά μεταβάλλει την έμφαση: αναδεικνύει δυνατότητες που οι άνθρωποι διαθέτουν και δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν.
Μέσα από αυτή την αναστοχαστική ματιά στην πορεία του μπορούμε να διαβάσουμε και την κριτική που διατυπώνει στο άρθρο του 2013. Μια από τις παρατηρήσεις του αφορά τους εκπαιδευόμενους που περιγράφουν με ακρίβεια τις αλληλεπιδράσεις μιας οικογένειας, αφήνοντας έξω από την περιγραφή τον εαυτό τους. Μιλούν για όσα συμβαίνουν μεταξύ των μελών της, χωρίς να εξετάζουν πώς οι δικές τους ερωτήσεις, αντιδράσεις και επιλογές επηρεάζουν τη συνάντηση. Ο Minuchin προτείνει να συμπεριλάβουμε στην παρατήρηση και αυτή τη συμμετοχή. Έτσι, η διερεύνηση της οικογένειας συνδέεται με τον αναστοχασμό του θεραπευτή πάνω στη δική του παρουσία.
Η έμφαση στη θεραπευτική σχέση αποκτά εδώ συγκεκριμένο περιεχόμενο. Περιλαμβάνει την ικανότητα να γνωρίζει κανείς την οικογένεια πριν βιαστεί να παρέμβει, να αντέχει την αβεβαιότητα και να αφήνει χρόνο στους ανθρώπους να εκφραστούν. Περιλαμβάνει επίσης την προσοχή στις δυνατότητες που ήδη διαθέτουν και στους τρόπους με τους οποίους μπορούν να στηρίξουν ο ένας τον άλλο. Η ανάγκη του θεραπευτή να αποδείξει γρήγορα την επάρκειά του μπορεί να περιορίσει αυτή τη διερεύνηση. Η αυτοπαρατήρηση τον βοηθά να αναγνωρίζει πότε η παρέμβασή του ανταποκρίνεται σε όσα συμβαίνουν και πότε καθοδηγείται κυρίως από τη δική του αγωνία.
Παράλληλα, η αξιοποίηση του εαυτού απαιτεί ευελιξία. Ο θεραπευτής χρειάζεται να μπορεί να πλησιάζει, να περιμένει, να ενθαρρύνει, να θέτει ερωτήματα ή να παίρνει απόσταση, ανάλογα με τη συγκεκριμένη συνάντηση. Οι τεχνικές διατηρούν τη σημασία τους και συνδέονται με τον σκοπό που υπηρετούν, τη σχέση που έχει διαμορφωθεί και την ανταπόκριση των ανθρώπων.
Το άρθρο προσφέρει, επομένως, μια αφορμή να επανεξετάσουμε και τις προτεραιότητες της εκπαίδευσης. Η προσωπική ιστορία του θεραπευτή, οι τρόποι με τους οποίους έχει μάθει να σχετίζεται και η επίγνωση της επίδρασής του χρειάζονται συστηματική επεξεργασία μέσα στην κλινική μάθηση. Η ανάγνωσή του μας προσκαλεί να σταθούμε σε ένα ερώτημα που αφορά κάθε θεραπευτική συνάντηση: πώς συμμετέχω στη σχέση και πώς μπορώ να αξιοποιήσω αυτή τη συμμετοχή ώστε να διευκολύνω τους ανθρώπους με τους οποίους εργάζομαι;
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Psychotherapy Networker, στο τεύχος Σεπτεμβρίου–Οκτωβρίου 2013. Περιλαμβάνει παρουσίαση της Mary Sykes Wylie και απόσπασμα του Salvador Minuchin. Οι χρονικές αναφορές του πρωτοτύπου διατηρούνται και αφορούν την εποχή της αρχικής δημοσίευσης.

Γκότσης Ηλίας

Παρουσίαση της Mary Sykes Wylie

Στα 92 του χρόνια, ο Salvador Minuchin, ο διασημότερος εν ζωή πρωτοπόρος της οικογενειακής θεραπείας και πιθανότατα ο θεραπευτής με τους περισσότερους μιμητές στην ιστορία του πεδίου, παραμένει πολύ νέος για να αποσυρθεί. Σχεδόν πενήντα χρόνια αφότου συνέβαλε καθοριστικά σε μια επανάσταση στην ψυχοθεραπεία και ο ίδιος αναδείχθηκε σε εμβληματική μορφή και θεσμό του χώρου, το παλιό αυτό «λιοντάρι» επιστρέφει στο προσκήνιο. Με την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου, The Craft of Family Therapy, αμφισβητεί για μία ακόμη φορά το κυρίαρχο θεραπευτικό κατεστημένο.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν ο Minuchin ξεκινούσε την ψυχιατρική του σταδιοδρομία, σχεδόν όλοι οι θεραπευτές ακολουθούσαν τις αρχές της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Στόχος της θεραπείας ήταν να αναδειχθούν οι ενδοψυχικές συγκρούσεις του ατόμου, από τις οποίες θεωρούνταν ότι προέρχονταν τα προβλήματα της ζωής του. Επειδή η ουσιαστική αλλαγή πιστευόταν ότι αναδύεται αποκλειστικά από τον εσωτερικό κόσμο του θεραπευόμενου — μια διαδικασία που ο θεραπευτής όφειλε να καλλιεργεί και να υποστηρίζει χωρίς ποτέ να την επιβάλλει — ο θεραπευτής δεν έπρεπε να παρεμποδίζει αυτή τη διεργασία. Οι κατάλληλα εκπαιδευμένοι κλινικοί αναμενόταν να λειτουργούν ως μια «λευκή οθόνη», διατηρώντας στάση επιφυλακτικότητας και ουδετερότητας, ώστε να μη διαταράσσουν τη λειτουργία της μεταβίβασης: δηλαδή της ασυνείδητης προβολής στον θεραπευτή συναισθηματικά σημαντικών προσώπων από το παρελθόν του θεραπευόμενου. Πώς, υποστήριζαν οι ψυχαναλυτές, θα μπορούσε ο θεραπευόμενος να βιώσει τον θεραπευτή ως τον αυστηρό πατέρα του, την υπερπροστατευτική μητέρα του ή τη σαγηνευτική μεγαλύτερη αδελφή του — αποκαλύπτοντας έτσι τις πηγές και τη μορφή της ψυχικής του οδύνης — αν ο θεραπευτής παρενέβαινε συνεχώς με ερωτήσεις, σχόλια, απόψεις, παρατηρήσεις, ενθαρρύνσεις ή, ακόμη χειρότερα, με εκδηλώσεις της δικής του προσωπικότητας;
Ο Minuchin και οι άλλοι πρωτοπόροι της οικογενειακής θεραπείας δεν περιορίστηκαν στο να εισαγάγουν μια πνοή ανανέωσης σε αυτό το κλειστό σύστημα σκέψης· ανέτρεψαν εκ βάθρων τις παραδοχές του, παρασύροντας μαζί τους τόσο τις καθιερωμένες πρακτικές όσο και τους ογκώδεις τόμους της ψυχαναλυτικής βιβλιογραφίας. Δεν άλλαξε μόνο το αντικείμενο της θεραπείας· άλλαξε και η αντίληψη για τον ίδιο τον θεραπευτή. Ο θεραπευτής έπαψε να είναι μια σιωπηλή, σχεδόν αόρατη παρουσία πίσω από τον θεραπευόμενο. Η νέα αυτή μορφή θεραπευτή — την οποία ενσάρκωνε με εντυπωσιακό τρόπο ο ίδιος ο Minuchin — ήταν δυναμική, παρεμβατική, διεκδικητική και συχνά εξαιρετικά άμεση απέναντι στους θεραπευόμενους. Η προσωπικότητα του θεραπευτή — ο «εαυτός του θεραπευτή» (self of the therapist), όπως ονομάστηκε αργότερα — αναγνωρίστηκε ως ένα από τα καθοριστικά στοιχεία όσων εκτυλίσσονταν μέσα στη θεραπευτική συνάντηση. Το ποιος ήταν ο θεραπευτής, ο τρόπος με τον οποίο παρουσιαζόταν στη θεραπευτική σχέση, η σχέση του με την οικογένεια προέλευσής του, η προσωπικότητά του και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιούσε τον ιδιαίτερο, προσωπικό του εαυτό στη θεραπευτική διαδικασία θεωρήθηκαν ζωτικής σημασίας για την έκβαση της θεραπείας.
Μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσής του στην ψυχιατρική, ο Minuchin ακολούθησε τη συνηθισμένη τότε διαδρομή προς τη Νέα Υόρκη — την αδιαμφισβήτητη πρωτεύουσα της ψυχανάλυσης — για να εκπαιδευτεί στην ψυχαναλυτική πρακτική. Ωστόσο, η ψυχανάλυση δεν ταίριαζε ιδιαίτερα σε έναν κοινωνικό, δυναμικό και εξωστρεφή Αργεντινό εβραϊκής καταγωγής, με έντονη περιέργεια, ο οποίος δυσκολευόταν να περιορίζει την προσωπική του έκφραση και να ακούει σιωπηλά τους ανθρώπους να περιγράφουν τη ζωή και τον ψυχικό τους κόσμο. Νιώθοντας πλήξη και δυσαρέσκεια, αξιοποίησε την ευκαιρία να εργαστεί ως ψυχίατρος σε ένα ίδρυμα φιλοξενίας νεαρών παραβατών από υποβαθμισμένες αστικές περιοχές, το σχολείο Wiltwyck.
Η εμπειρία αυτή άλλαξε την πορεία της ζωής του. Οι σκληροτράχηλοι νεαροί Αφροαμερικανοί του Wiltwyck, μεγαλωμένοι στα γκέτο, δεν ταίριαζαν περισσότερο στο ψυχαναλυτικό πλαίσιο απ’ ό,τι ο ίδιος ο Minuchin, αν και για διαφορετικούς λόγους. Δεν έμοιαζαν καθόλου με τους ήρεμους, συνεργάσιμους, ικανούς στη λεκτική έκφραση και εξοικειωμένους με την ενδοσκόπηση θεραπευόμενους της μεσαίας τάξης που συνήθως συναντούσαν οι ψυχαναλυτές. Επιπλέον, η ψυχαναλυτική θεραπεία αποδεικνυόταν αναποτελεσματική: ύστερα από μήνες παραμονής στο ίδρυμα, οι περισσότεροι επέστρεφαν σύντομα στις ίδιες δυσκολίες μόλις γύριζαν στις οικογένειές τους. Ωθούμενοι σε μεγάλο βαθμό από την αίσθηση αδιεξόδου, ο Minuchin και οι συνεργάτες του αποφάσισαν να παρατηρήσουν πώς αλληλεπιδρούσαν οι νέοι αυτοί με τις οικογένειές τους. Αφού διάβασαν ορισμένα άρθρα από τους πρώτους θεωρητικούς της συστημικής προσέγγισης της οικογένειας, έκαναν ένα άνοιγμα στον τοίχο, τοποθέτησαν έναν μονόδρομο καθρέφτη και άρχισαν να παρατηρούν τις οικογένειες κατά τη ζωντανή αλληλεπίδρασή τους.
Η εμπειρία υπήρξε αποκαλυπτική. Πολύ γρήγορα διαπίστωσαν ότι η αποκλειστική εστίαση στα «ατομικά κίνητρα» και στις «ενδοψυχικές διεργασίες» ενός μόνο μέλους της οικογένειας παρέβλεπε το ουσιαστικότερο στοιχείο. Όλη η δράση, όλη η ζωντάνια και οι πιο έντονες συναισθηματικές διεργασίες εκτυλίσσονταν στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονταν τα μέλη της οικογένειας και τα συναισθήματα που εξέφραζαν — οι φωνές, τα κλάματα, οι έντονες κινήσεις, οι απειλητικές χειρονομίες, οι συνεχείς διακοπές του λόγου — δεν φαίνονταν να αναδύονται αυτόνομα από τον εσωτερικό κόσμο κάποιου ατόμου, αλλά αποτελούσαν άμεσες αποκρίσεις στις συμπεριφορές και στις συναισθηματικές εκφράσεις των άλλων. Οι αλληλεπιδράσεις εξελίσσονταν αδιάκοπα, με την αντίδραση του ενός να επηρεάζει την αντίδραση του άλλου, μέσα από πολύπλοκους και αλληλοσυνδεόμενους κύκλους ανατροφοδότησης.
Από πολύ νωρίς, οι πρωτοπόροι αυτοί ενθάρρυναν τα μέλη της οικογένειας να απευθύνονται το ένα στο άλλο και όχι στον θεραπευτή. Οι συνομιλίες αυτές — τις οποίες ο θεραπευτής συντόνιζε και διατηρούσε σε ένα λειτουργικό πλαίσιο, όπως ένας διαιτητής — αποτέλεσαν τη βάση των αναπαραστάσεων των αλληλεπιδράσεων μέσα στη συνεδρία (enactments), μέσα από τις οποίες αποκαλύπτονταν πολύ αποτελεσματικότερα τα παγιωμένα συναισθηματικά μοτίβα της οικογένειας από ό,τι μέσω οποιασδήποτε διερεύνησης των βαθύτερων ενδοψυχικών διεργασιών των επιμέρους μελών. Σε όλη αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευτής συμμετείχε ενεργά. Όπως θυμόταν αργότερα ο Minuchin: «Η ιδέα ήταν να βοηθήσουμε τους χορευτές να χορέψουν, και ο θεραπευτής ήταν εκείνος που οδηγούσε τον χορό».
Μέχρι και σήμερα, το θεραπευτικό ύφος του Minuchin, όπως έχει καταγραφεί στα κλασικά πλέον βίντεό του — τόσο διδακτικά όσο και συναρπαστικά στην παρακολούθησή τους — εκφράζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αντίθεση προς το ψυχαναλυτικό πρότυπο θεραπευτή. Είναι ενεργητικός, δραστήριος, εκφραστικός· άλλοτε βρίσκεται εδώ, άλλοτε εκεί και άλλοτε μοιάζει να βρίσκεται παντού ταυτόχρονα. Κάθε άλλο παρά αποστασιοποιημένος είναι — εκτός από τις στιγμές όπου η αποστασιοποίηση ή η στρατηγική «απομάκρυνση» αποτελούν οι ίδιες μια σκόπιμη θεραπευτική παρέμβαση. Ο ίδιος ο Minuchin ασκεί συχνά μια σχεδόν υπνωτική επίδραση. Πειράζει, καθησυχάζει, κολακεύει, παρακινεί, γοητεύει, προκαλεί, ενθαρρύνει, συγχαίρει και αντιπαρατίθεται στις οικογένειες με τις οποίες εργάζεται. Κάποιες φορές, όταν μια οικογένεια μοιάζει εγκλωβισμένη σε έναν ατέρμονο κύκλο αλληλεπιδράσεων, δείχνει να βαριέται, σαν να κοιτάζει νοερά το ρολόι του. Άλλες φορές αστειεύεται, διακόπτει, δίνει οδηγίες, μετακινεί τους ανθρώπους μέσα στη συνεδρία, τους αγγίζει, κάνει σύντομες διδακτικές παρεμβάσεις — όλα αυτά με τη χαρακτηριστική αργεντίνικη προφορά που, πιθανότατα, χιλιάδες θεραπευτές οι οποίοι επιχείρησαν να τον μιμηθούν υιοθέτησαν ασυνείδητα. Οι συνεδρίες αυτές — ο Minuchin έχει συχνά παρομοιαστεί με σκηνοθέτη ή θεατρικό παραγωγό — είναι ταυτόχρονα συναρπαστικές, χιουμοριστικές, σοβαρές και, πολλές φορές, βαθιά συγκινητικές.
Παρασυρμένος κανείς από τη συνολική δυναμική αυτής της θεραπευτικής «σκηνής», εύκολα ξεχνά ότι ο Minuchin, όπως και οι περισσότεροι από τους μεγάλους θεραπευτές οικογένειας, υπήρξε πραγματικός δεξιοτέχνης στην αξιοποίηση του εαυτού του θεραπευτή (use of self). Εκείνο που εντυπωσιάζει δεν είναι μόνο η προσωπικότητά του, αλλά κυρίως η επίγνωση που έχει για τον εαυτό του και ο τρόπος με τον οποίο εισάγει συνειδητά αυτόν τον εαυτό στο πεδίο των οικογενειακών αλληλεπιδράσεων: άλλοτε πλησιάζοντας, άλλοτε παίρνοντας απόσταση· άλλοτε υιοθετώντας τη στάση του ειλικρινούς ερευνητή, άλλοτε προσφέροντας έναν ενθαρρυντικό λόγο, άλλοτε κουνώντας απαλά μια μητέρα από τους ώμους. Σε κάθε περίπτωση, χρησιμοποιεί συνειδητά τον εαυτό του ως αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «το κεντρικό εργαλείο», σημαντικότερο από οποιαδήποτε επιμέρους τεχνική ή σύνολο τεχνικών, για την επίτευξη συγκεκριμένων θεραπευτικών σκοπών. Κατά μία έννοια, αυτή η αξιοποίηση του εαυτού — την οποία ο Minuchin θεωρεί τον πυρήνα της οικογενειακής θεραπείας — γεννήθηκε από την ανάγκη. Αναδύθηκε την εποχή που ο ίδιος και οι συνεργάτες του ξεκινούσαν ουσιαστικά από το μηδέν, όταν, όπως είχε πει χαρακτηριστικά, «δεν γνωρίζαμε τίποτε και επινοούσαμε τα πάντα».
Εάν, όμως, οι πρωτοπόροι της οικογενειακής θεραπείας στηρίζονταν περισσότερο σε αυτό που ήταν παρά σε αυτό που έκαναν — αν προηγούνταν ο εαυτός και ακολουθούσε η τεχνική — σήμερα η κατάσταση μοιάζει σχεδόν αντιστραμμένη. Ο σύγχρονος νέος θεραπευτής έχει συνήθως περάσει το μεγαλύτερο μέρος της εκπαίδευσής του σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον, δεχόμενος, όπως γράφει ο Minuchin στο νέο του βιβλίο, έναν πραγματικό «καταιγισμό» από «πλήθος διαφορετικών θεωριών». Μια ματιά στα μαθήματα οποιουδήποτε μεταπτυχιακού προγράμματος κλινικής ψυχολογίας αρκεί για να αποκαλύψει μια εντυπωσιακή ποικιλία θεωριών και προσεγγίσεων: διαφορετικές εκδοχές ψυχοδυναμικών και γνωσιακών-συμπεριφορικών θεραπειών, εξειδικεύσεις γύρω από το τραύμα, τις διατροφικές διαταραχές, την κατάθλιψη, την εφηβεία, τις οικογένειες και τα ζευγάρια, καθώς και πλήθος υβριδικών μοντέλων που συνδυάζουν τα παραπάνω με σωματικές προσεγγίσεις, τη θεωρία της προσκόλλησης, τη νευροβιολογία, την ενσυνειδητότητα ή τη θεραπεία σχημάτων. Η ίδια η οικογενειακή θεραπεία αποτελεί πλέον ένα σύνθετο μωσαϊκό θεωριών, μεθόδων, τεχνικών και θεραπευτικών προσανατολισμών. Οι σημερινοί εκπαιδευόμενοι βρίσκονται θαμμένοι κάτω από έναν τεράστιο όγκο συγγραμμάτων και εκτεθειμένοι σε μια κακοφωνία διαφορετικών διαλέξεων. Μαθαίνουν θεωρίες και τεχνικές. Εκπαιδεύονται ώστε να γίνουν άρτιοι τεχνικοί, ικανοί να εφαρμόζουν αποτελεσματικά πολλές διαφορετικές μεθοδολογίες. Πότε όμως μαθαίνουν ποιοι είναι οι ίδιοι και πώς μπορούν να αξιοποιήσουν τον προσωπικό τους εαυτό στη θεραπευτική σχέση;
Στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν το μαθαίνουν. Αν και η σημερινή κατάσταση δεν ταυτίζεται με την παλαιότερη αντίδραση απέναντι στον σιωπηλό και σχεδόν εξαφανισμένο ψυχαναλυτή, η νέα «εκστρατεία» του Minuchin παρουσιάζει μια σημαντική ομοιότητα: επαναφέρει στο επίκεντρο τον αναντικατάστατο ρόλο της προσωπικότητας του θεραπευτή στη θεραπευτική διαδικασία. Πριν από πενήντα χρόνια, οι θεραπευτές συγκρατούσαν συνειδητά τον εαυτό τους, επειδή αυτό επέβαλλε η κυρίαρχη θεωρία. Αντίθετα, οι νέοι θεραπευτές σήμερα φαίνεται να δυσκολεύονται να εκφραστούν πλήρως μέσα στη συνεδρία, επειδή δεν γνωρίζουν πώς να το κάνουν και φοβούνται να το επιχειρήσουν. Συχνά δεν φαίνεται να τους περνά καν από το μυαλό — ούτε στους ίδιους ούτε στους εκπαιδευτές τους — να εξετάσουν τη δική τους αναπόφευκτη, έστω και ασυνείδητη, συμμετοχή στο οικογενειακό σύστημα. Σαν να μην έχουν ποτέ ανοίξει την πόρτα προς τους εσωτερικούς τους πόρους, ώστε να ανακαλύψουν τις πολλαπλές μορφές που μπορεί να λάβει ο θεραπευτικός εαυτός. Τελικά, υποστηρίζει ο Minuchin, οι θεραπευτές ανησυχούν υπερβολικά μήπως προσβάλουν τους θεραπευόμενους· φοβούνται ότι, αν πάψουν να είναι αποκλειστικά ευγενικοί και ενσυναισθητικοί ακροατές, οι θεραπευόμενοι θα απομακρυνθούν.
Για τους νέους θεραπευτές, που κουβαλούν το βάρος τόσων εργαλείων, μεθόδων, προσεγγίσεων, θεωριών και τεχνικών, εκείνο που λείπει, σύμφωνα με τον Minuchin, είναι ακριβώς αυτή η ικανότητα να μεταβάλλουν δημιουργικά τη θεραπευτική τους στάση: να μπορούν να αξιοποιούν τα πολλά και διαφορετικά «όργανα» που διαθέτει η ορχήστρα του εαυτού, με τον πλούτο και την ποικιλία των ήχων της. Ακολουθεί απόσπασμα από το νέο βιβλίο του Minuchin, The Craft of Family Therapy, σχετικά με την ανάγκη να επανέλθει ο τόσο συχνά παραμελημένος εαυτός του θεραπευτή στο επίκεντρο του θεραπευτικού εγχειρήματος.

Αποσπάσματα από το βιβλίο The Craft of Family Therapy: Challenging Certainties

Salvador Minuchin

Όταν μια οικογένεια έρχεται στο γραφείο σας, τι κάνετε; Ποιος είναι ο σωστός τρόπος να ξεκινήσει η συνεδρία; Ρωτάτε για το πρόβλημα; Προσφέρετε τις υπηρεσίες σας ως θεραπευτής; Χαμογελάτε και ρωτάτε πώς ήταν η διαδρομή μέχρι το γραφείο; Παραμένετε σιωπηλοί μέχρι να αρχίσει να μιλά κάποιο μέλος της οικογένειας; Η απάντηση είναι: ναι, ναι και ναι. Η θεραπεία είναι μια συνάντηση ανάμεσα σε ανθρώπους που μέχρι εκείνη τη στιγμή είναι άγνωστοι μεταξύ τους και οι οποίοι προετοιμάζονται να διανύσουν μαζί μια σημαντική διαδρομή. Γι’ αυτό και ο τρόπος με τον οποίο ο θεραπευτής συνδέεται αρχικά με την οικογένεια (joining) θα διαμορφώνεται κάθε φορά διαφορετικά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη οικογένεια και τον συγκεκριμένο θεραπευτή. Πρόκειται για ένα ταξίδι που ξεκινά μέσα στην αβεβαιότητα.
Οι περισσότεροι νέοι θεραπευτές τείνουν να καταφεύγουν στη θεωρία για να μειώσουν το άγχος τους και να μπορέσουν να λειτουργήσουν. Πώς όμως επιλέγει κανείς μια θεωρία που θα του επιτρέψει να είναι πραγματικά αποτελεσματικός; Οι νέοι αυτοί θεραπευτές αντιλαμβάνονται τη θεραπεία ως μια σειρά ενεργειών κατά τις οποίες ο θεραπευτής παρατηρεί μια οικογένεια και εφαρμόζει τεχνικές για να τη βοηθήσει να αντιμετωπίσει τα προβλήματά της. Δεν αντιλαμβάνονται την πολυπλοκότητα της θεραπευτικής διαδικασίας. Η τέχνη της θεραπείας δεν περιλαμβάνει μόνο την κατανόηση των χαρακτηριστικών της οικογένειας και τη γνώση τεχνικών που μπορούν να διευκολύνουν την αλλαγή. Προϋποθέτει επίσης επίγνωση του τρόπου με τον οποίο ο ίδιος ο θεραπευτής λειτουργεί μέσα στο θεραπευτικό σύστημα.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μάθει κανείς να γίνεται θεραπευτής οικογένειας και οι τρόποι αυτοί έχουν αλλάξει σημαντικά τα τελευταία πενήντα περίπου χρόνια. Όταν η οικογενειακή θεραπεία έκανε τα πρώτα της βήματα, το 1957, δεν υπήρχαν θεωρίες οικογενειακής θεραπείας. Δεν υπήρχαν εισαγωγικά εγχειρίδια που να παρουσιάζουν τις διαφορετικές προσεγγίσεις του πεδίου. Η οικογενειακή θεραπεία δεν είχε ακόμη συγκροτηθεί ως διακριτός επιστημονικός χώρος και οι γνώσεις για τη λειτουργία των οικογενειών, καθώς και για τον τρόπο εργασίας μαζί τους, έπρεπε να αναζητηθούν στις ίδιες τις οικογένειες που προσέρχονταν για θεραπεία. Οι θεραπευτές μάθαιναν παρατηρώντας και ασκώντας οι ίδιοι τη θεραπεία. Οι θεμελιωτές του πεδίου — όπως οι Nathan Ackerman, Murray Bowen, Jay Haley, Don Jackson, Virginia Satir, Carl Whitaker, Lyman Wynne και άλλοι — διαμόρφωσαν την κατανόησή τους μέσα από τις συναντήσεις τους με οικογένειες και την αποτίμηση όσων συνέβαιναν κατά τη διάρκεια των συνεδριών.
Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η γνώση που προέκυπτε από την εμπειρία εξελίχθηκε σε θεωρίες για τον τρόπο με τον οποίο ο θεραπευτής μπορεί να εργάζεται θεραπευτικά με τις οικογένειες. Παράλληλα δημιουργήθηκαν εκπαιδευτικά ινστιτούτα, όπου οι θεραπευτές μπορούσαν να μάθουν αυτή τη νέα πρακτική. Ένας κλινικός, ο οποίος συνήθως είχε αρχικά εκπαιδευτεί ως ατομικός θεραπευτής, μπορούσε να παρακολουθήσει εκπαίδευση σε κάποιο από τα ινστιτούτα οικογενειακής θεραπείας, όπως το Mental Research Institute, το Philadelphia Child Guidance Center, το Georgetown Family Institute ή το Ackerman Institute. Η αίθουσα θεραπείας αποτελούσε την αίθουσα διδασκαλίας· εκεί η μάθηση πραγματοποιούνταν μέσα από την ίδια την κλινική πράξη. Τα ινστιτούτα αυτά προσέφεραν κυρίως μια συγκεκριμένη θεώρηση για τους λόγους που οι οικογένειες αντιμετωπίζουν δυσκολίες και για όσα μπορεί να κάνει ο θεραπευτής ώστε να τις υποστηρίξει. Η εκπαίδευση βασιζόταν κατά κύριο λόγο σε μία συγκεκριμένη προσέγγιση. Οι εκπαιδευόμενοι δεν βρίσκονταν αντιμέτωποι με την πληθώρα διαφορετικών θεωριών που καλείται σήμερα να αφομοιώσει η νέα γενιά εκπαιδευόμενων.
Σήμερα, οι νέοι θεραπευτές οικογένειας εκπαιδεύονται κυρίως στα πανεπιστήμια και όχι στα εξειδικευμένα ινστιτούτα. Η μάθηση βασίζεται κυρίως στα συγγράμματα και στα μαθήματα, τα οποία επιδιώκουν να προσφέρουν μια ευρεία επισκόπηση του πεδίου, έτσι ώστε οι εκπαιδευόμενοι να αποκτήσουν τις γνώσεις που απαιτούν οι αρμόδιοι φορείς των πολιτειών για τη χορήγηση άδειας άσκησης επαγγέλματος. Το μεγαλύτερο μέρος της εκπαίδευσης πραγματοποιείται πλέον μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας και όχι μέσα στην αίθουσα θεραπείας. Οι φοιτητές καλούνται να αφομοιώσουν μια μεγάλη ποικιλία προσεγγίσεων και στη συνέχεια να χρησιμοποιήσουν μία ή περισσότερες από αυτές ως θεωρητικό πλαίσιο όταν ξεκινήσουν να εργάζονται θεραπευτικά με οικογένειες.
Πριν από μερικά χρόνια, συνάδελφοι από το Nova Southeastern University με προσκάλεσαν να οργανώσω ένα άτυπο εκπαιδευτικό εργαστήριο για ιδιαίτερα ικανούς μεταπτυχιακούς φοιτητές, οι οποίοι μόλις άρχιζαν την κλινική τους άσκηση. Στόχος μου ήταν να προτείνω μια εναλλακτική μορφή εκπαίδευσης σε σχέση με τη συνήθη πρακτική, σύμφωνα με την οποία οι εκπαιδευόμενοι διδάσκονται πρώτα τις θεωρίες που θεμελιώνουν τις διαφορετικές σχολές οικογενειακής θεραπείας και στη συνέχεια καλούνται να εφαρμόσουν αυτές τις θεωρίες στην πράξη. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι εκπαιδευόμενοι μαθαίνουν να είναι συγκρατημένοι και προστατευτικοί, να σέβονται τους θεραπευόμενους, να αποφεύγουν τη σύγκρουση μαζί τους και να αναζητούν τις τεχνικές που «ταιριάζουν πραγματικά» στο πρόβλημα που παρουσιάζει η οικογένεια. Ουσιαστικά εκπαιδεύονται στην επιφυλακτικότητα, προσπαθώντας να αποφύγουν την επιβολή του δικού τους πλαισίου κατανόησης στα ζητήματα που φέρνει η οικογένεια. Αν η εκτίμησή μου για αυτόν τον τρόπο εκπαίδευσης είναι σωστή, τότε πρόκειται για μια εκπαίδευση που αποθαρρύνει τους φοιτητές από το να αντιμετωπίζουν τον ίδιο τους τον εαυτό ως θεραπευτικό πόρο.
Αποδεχόμενος την πρόσκληση των συναδέλφων μου στο Nova, συμμετείχα μαζί τους στη διερεύνηση μιας διαφορετικής, περισσότερο επαγωγικής εκπαιδευτικής διαδικασίας. Ξεκινήσαμε χωρίς ένα σαφώς διαμορφωμένο πρόγραμμα σπουδών. Ζητήσαμε απλώς από τους φοιτητές να φέρνουν βιντεοσκοπημένες συνεδρίες από την πρακτική τους άσκηση. Παρατηρούσαμε το ύφος και τον τρόπο εργασίας τους και συζητούσαμε μαζί τους τις εμπειρίες τους. Με την πάροδο του χρόνου, μπορέσαμε σταδιακά να διαμορφώσουμε μια μέθοδο εκπαίδευσης στην τέχνη της οικογενειακής θεραπείας.
Οι πρώτες μας παρατηρήσεις από τη δουλειά των φοιτητών αποτέλεσαν σημαντικά θεμέλια για τη διαμόρφωση αυτής της μεθόδου. Όταν άρχιζαν να εργάζονται με οικογένειες, ο τρόπος διεξαγωγής των συνεντεύξεών τους παρουσίαζε ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Ήταν, όπως ήταν αναμενόμενο, αγχωμένοι, καθώς διέθεταν ελάχιστη εμπειρία σε θεραπευτικές συναντήσεις όπου συμμετείχαν περισσότερα από ένα άτομα. Συνήθως προχωρούσαν με μεγάλη προσοχή και ήταν ιδιαίτερα ευγενικοί. Διατύπωναν ερωτήσεις που συχνά αποτελούσαν απλή αναδιατύπωση της τελευταίας φράσης του θεραπευόμενου, όπως: «Δηλαδή, λέτε ότι αναστατωθήκατε όταν είδατε τι έκανε η κόρη σας;» Έθεταν επίσης ερωτήσεις που ενθάρρυναν τους θεραπευόμενους να συνεχίσουν να εξηγούν, καθώς και ερωτήσεις που ακολουθούσαν τη ροή της αφήγησης χωρίς όμως να ανοίγουν νέες κατευθύνσεις διερεύνησης. Παραδόξως, πολύ γρήγορα εμπλέκονταν επίσης στην προσπάθεια να εξηγήσουν, να υποστηρίξουν, να προστατεύσουν ή να βελτιώσουν όσα εκτυλίσσονταν στην οικογένεια.
Ο συνδυασμός όλων αυτών έφερνε τους νέους θεραπευτές σε δύσκολη θέση. Εστίαζαν την προσοχή τους σε περιορισμένες πλευρές της εικόνας που παρουσίαζε η οικογένεια, προτού ακόμη αποκτήσουν σαφή κατανόηση του τρόπου με τον οποίο σχετίζονταν μεταξύ τους τα μέλη της, της ιστορίας τους ή των προσπαθειών που είχαν ήδη καταβάλει για την αντιμετώπιση των δυσκολιών τους. Ένιωθαν την ανάγκη να κάνουν κάτι που να αποδεικνύει την επάρκειά τους και παρενέβαιναν στα προβλήματα της οικογένειας προτού την έχουν πραγματικά γνωρίσει. Οι περισσότεροι δεν γνώριζαν πώς να παραμένουν σιωπηλοί ούτε πώς να αξιοποιούν τη σιωπή ως θεραπευτικό εργαλείο. Επιπλέον, επικέντρωναν σχεδόν αποκλειστικά την προσοχή τους στην παθολογία που η οικογένεια παρουσίαζε ως λόγο αναζήτησης βοήθειας, παραμελώντας τη διερεύνηση των δυνατοτήτων, της ανθεκτικότητας και των πόρων που θα μπορούσαν να επιτρέψουν στα μέλη της οικογένειας να στηρίξουν το ένα το άλλο.
Οι εκπαιδευόμενοί μας είχαν διαφορετικές εμπειρίες ζωής. Ωστόσο, διαπιστώσαμε ένα κοινό χαρακτηριστικό στον τρόπο με τον οποίο παρουσίαζαν τις περιπτώσεις τους: δεν συμπεριλάμβαναν στην περιγραφή τον εαυτό τους και τη συμμετοχή τους στη θεραπευτική διαδικασία. Περιέγραφαν τη δυναμική της οικογένειας, πολλές φορές με αξιοσημείωτη σαφήνεια, πάντοτε όμως σαν να ήταν αντικειμενικοί και ουδέτεροι παρατηρητές. Όταν ζητούσαμε από τους υπόλοιπους εκπαιδευόμενους, που παρακολουθούσαν τις βιντεοσκοπημένες συνεδρίες, να διατυπώσουν τις παρατηρήσεις τους, εκείνοι πρότειναν εναλλακτικές περιγραφές των αλληλεπιδράσεων της οικογένειας, χωρίς όμως να γίνεται καμία αναφορά στη συμβολή του ίδιου του θεραπευτή στη διαμόρφωση αυτών των αλληλεπιδράσεων.
Αυτά τα κενά στην παρατήρηση και στην περιγραφή της θεραπευτικής διαδικασίας με εξέπληξαν. Θυμήθηκα ότι στα πρώτα χρόνια της οικογενειακής θεραπείας όλα τα εκπαιδευτικά προγράμματα προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της συμμετοχής του θεραπευτή στη θεραπευτική διαδικασία και, κυρίως, της επίγνωσης αυτής της συμμετοχής. Εκείνη την εποχή, οι περισσότεροι εκπαιδευόμενοι στην οικογενειακή θεραπεία διέθεταν ήδη εμπειρία στην ατομική ψυχοδυναμική θεραπεία και πολλοί είχαν περάσει οι ίδιοι από ψυχοθεραπεία ή ψυχανάλυση. Οι εκπαιδευτές της οικογενειακής θεραπείας χρειάστηκε επομένως να προσφέρουν έναν διαφορετικό τρόπο καλλιέργειας της αυτοπαρατήρησης, η οποία στην ψυχοδυναμική θεραπεία αποτελούσε αντικείμενο μακρόχρονης και εντατικής δουλειάς.
Πολλά εκπαιδευτικά ινστιτούτα άρχισαν να εντάσσουν ήδη από το πρώτο έτος της εκπαίδευσης μια συστηματική εστίαση στον εαυτό του θεραπευτή. Η Virginia Satir οργάνωνε εκπαιδευτικές συναντήσεις στις οποίες συμμετείχαν οι φοιτητές μαζί με τις οικογένειές τους, ώστε, μέσα από τεχνικές ψυχοδράματος, να διερευνήσουν τη δική τους συμμετοχή στις διαφορετικές φάσεις της ανάπτυξης της οικογένειας προέλευσής τους. Ο Carl Whitaker υποστήριζε ότι ο θεραπευτής χρειάζεται να έχει πρόσβαση στον προσωπικό του εαυτό και να τον αξιοποιεί μέσα στη θεραπευτική συνεδρία· για να γίνει όμως αυτό, οφείλει πρώτα να έχει αναγνωρίσει και αποδεχτεί τις δικές του σκέψεις. Ο Murray Bowen έγραφε στο κείμενό του Toward the Differentiation of Self in One’s Family of Origin (1974):


«Πιστεύω και διδάσκω ότι ο θεραπευτής οικογένειας αντιμετωπίζει συνήθως στην οικογένεια προέλευσής του τα ίδια ακριβώς προβλήματα που συναντά και στις οικογένειες με τις οποίες εργάζεται επαγγελματικά και ότι έχει την ευθύνη να ορίσει τη δική του θέση μέσα στην οικογένειά του, εάν πρόκειται να λειτουργήσει επαρκώς στο επαγγελματικό του έργο».

Με άλλα λόγια, όλοι αυτοί οι κορυφαίοι θεραπευτές θεωρούσαν ότι η εκπαίδευση στην οικογενειακή θεραπεία ξεκινά από τη διερεύνηση του προσωπικού εαυτού, μια διεργασία που στη συνέχεια θα υποστήριζε τον εκπαιδευόμενο μέσα στη θεραπευτική συνάντηση.
Τα σύγχρονα πανεπιστημιακά προγράμματα εκπαίδευσης φαίνεται ότι έχουν μετατοπίσει το ενδιαφέρον τους από τον εαυτό του θεραπευτή προς αυτό που σήμερα ονομάζεται βασικές επαγγελματικές ικανότητες (core competencies). Οι ικανότητες αυτές αφορούν κυρίως τον τρόπο με τον οποίο ο θεραπευτής κατανοεί μια περίπτωση, οργανώνει τη θεραπευτική διαδικασία και διεξάγει τις συνεδρίες. Υπάρχουν ορισμένες ικανότητες που αφορούν την επίγνωση της επίδρασης που ασκεί η οικογένεια στον θεραπευτή, ωστόσο, κατά κύριο λόγο, ο εκπαιδευόμενος καλείται να σκέφτεται περισσότερο τι πρέπει να κάνει παρά ποιος είναι ο ίδιος ως θεραπευτής.
Σε όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής μου πορείας θεωρούσα ότι η επίγνωση του θεραπευτή σχετικά με τις παρεμβάσεις του αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο για να γίνει αποτελεσματικός στη δουλειά του. Στο δικό μας εκπαιδευτικό πρόγραμμα, οι εκπαιδευόμενοι ξεκινούσαν την παρουσίαση μιας περίπτωσης περιγράφοντας σημαντικές πλευρές της προσωπικής τους ιστορίας και τον τρόπο με τον οποίο οι εμπειρίες αυτές είχαν διαμορφώσει το θεραπευτικό τους ύφος. Μόνο στη συνέχεια παρουσίαζαν τα χαρακτηριστικά της οικογένειας και, ακολούθως, εξέταζαν τις τεχνικές και τις στρατηγικές που είχαν χρησιμοποιήσει. Κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης επανερχόμουν διαρκώς σε μια μεταφορά: ο θεραπευτής χρειάζεται να φαντάζεται ότι πάνω στον αριστερό του ώμο βρίσκεται ένας μικροσκοπικός άνθρωπος (homunculus), ο οποίος παρατηρεί τις νοητικές του διεργασίες και συμμετέχει σε έναν σιωπηλό διάλογο μαζί του, την ίδια στιγμή που εργάζεται θεραπευτικά.

Όλοι οι θεραπευτές χρειάζονται μια ποικιλία εργαλείων για να ασκήσουν με επάρκεια την τέχνη τους. Τα εργαλεία όμως παραμένουν μέσα και όχι αυτοσκοποί. Όταν ένας ξυλουργός ξεκινά να εργάζεται πάνω σε ένα κομμάτι ξύλου, έχει ήδη κατά νου το αποτέλεσμα που επιδιώκει: να μεταμορφώσει το ξύλο σε κάτι διαφορετικό. Το πριόνι, η σμίλη, το σφυρί και τα καρφιά αποτελούν μέσα για να μετασχηματίσει αυτό που έχει μπροστά του σε αυτό που επιθυμεί να δημιουργήσει. Αντίστοιχα, ο αποτελεσματικός θεραπευτής οικογένειας χρησιμοποιεί τις θεραπευτικές τεχνικές ως μέσα για την επίτευξη ενός σκοπού και όχι ως σκοπούς καθαυτούς. Η τέχνη της οικογενειακής θεραπείας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο τα εργαλεία αυτά αξιοποιούνται ώστε να δημιουργήσουν μια ουσιαστική διαφορά στην οικογένεια, δηλαδή μια χρήσιμη αλλαγή. Μια αναπαράσταση των αλληλεπιδράσεων μέσα στη συνεδρία (enactment) δεν αρκεί από μόνη της για να αλλάξει κάτι στην οικογένεια. Όταν όμως ο θεραπευτής κατανοεί ότι η αναπαράσταση αυτή αποτελεί έναν τρόπο να παρατηρήσει τις αλληλεπιδράσεις της οικογένειας, μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή της πορείας της θεραπευτικής διαδικασίας.

Το σημαντικότερο εργαλείο είναι η αξιοποίηση του εαυτού του θεραπευτή (use of self) κατά την καθοδήγηση της διαδικασίας της αλλαγής. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιείται αυτό το εργαλείο αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση για τους νέους θεραπευτές. Τελικά, η ικανότητα να αξιοποιεί κανείς αυτόν τον σιωπηλό διάλογο με τον «μικρό παρατηρητή» στον ώμο του είναι θεμελιώδης για να κατακτήσει την τέχνη της οικογενειακής θεραπείας.

Πηγή και βιβλιογραφικά στοιχεία

Πηγή ανάκτησης: Πηγή πρωτοτύπου: Το άρθρο περιλαμβάνει παρουσίαση της Mary Sykes Wylie και απόσπασμα από το βιβλίο των Salvador Minuchin, Michael Reiter και Charmaine Borda, The Craft of Family Therapy: Challenging Certainties (Routledge, 2013). Wylie, M. S., & Minuchin, S. (2013, Σεπτέμβριος–Οκτώβριος). The Therapist’s Most Important Tool. Psychotherapy Networker.

Minuchin, S., Reiter, M., & Borda, C. (2013). The Craft of Family Therapy: Challenging Certainties. Routledge.

Διευκρίνιση για την αναφορά στον Bowen: Το Toward the Differentiation of Self in One’s Family of Origin είναι κείμενο του 1974, το οποίο περιλαμβάνεται ως κεφάλαιο 22 στο Family Therapy in Clinical Practice (1978, Jason Aronson). Τεκμηρίωση: The Murray Bowen Archives Project

Πηγές για το εισαγωγικό σημείωμα:

Simon, R. (2009, Σεπτέμβριος–Οκτώβριος). From Revolution to Evolution. Psychotherapy Networker.

Psychotherapy.net. Salvador Minuchin on Family Therapy Συνέντευξη του Salvador Minuchin στον Jay Lappin και βιογραφικά στοιχεία.

Κοινοποίηση

Ρωτήστε μας ότι σας ενδιαφέρει συμπληρώνοντας την παρακάτω φόρμα

Κλείστε ραντεβού

Συμπληρώστε την παρακάτω φόρμα για να κλείσετε ραντεβού: