Δημοσίευση από Ηλία Γκότση, 4/10/2026
με αφορμή την παγκόσμια ημέρα για τα ζώα και μια οφειλόμενη αναγνώριση. στα ζώα που φροντίζουμε και μας φροντίζουν με τον δικό τους τρόπο…
Η Γκοφρέτα στον θεραπευτικό χώρο
Εδώ και τρία χρόνια, η Γκοφρέτα, η σκυλίτσα που ζει μαζί μας, μας συνοδεύει καθημερινά στον χώρο όπου εργαζόμαστε. Είναι ένα ήρεμο ζώο και συχνά δείχνει εμπιστοσύνη στους ανθρώπους από την πρώτη συνάντηση. Οι άνθρωποι που μας επισκέπτονται άλλοτε σκύβουν ή κάθονται στο πάτωμα για να τη χαϊδέψουν πριν ακόμη αρχίσουμε να μιλάμε και άλλοτε την αναζητούν δίπλα τους κατά τη διάρκεια της συνάντησης. Παρατηρώντας αυτές τις στιγμές, αναρωτιέμαι τι σημαίνει να θεωρούμε ένα ζώο μέλος της οικογένειας και τι μπορεί να μας αποκαλύψει αυτός ο δεσμός για την οικειότητα, τη φροντίδα και την εμπιστοσύνη. Μια απλή επαφή αρκεί κάποιες φορές για να αισθανθεί κάποιος πιο οικεία, να καθίσει πιο άνετα ή να εκδηλώσει αυθόρμητα την τρυφερότητά του.
Μια θεραπευόμενη μού είπε κάποτε ότι, βλέποντας τη Γκοφρέτα να δέχεται με τόση εμπιστοσύνη την αγάπη των ανθρώπων, σκέφτηκε πως θα ήθελε να μάθει στη θεραπεία της να είναι κι εκείνη περισσότερο δεκτική στην αγάπη που μπορούν να της προσφέρουν οι άλλοι. Η παρατήρησή της με συγκίνησε και μου έδωσε έναν ακόμη λόγο να προσέχω όσα συμβαίνουν σε αυτές τις μικρές συναντήσεις. Μέσα στην επαφή με τη Γκοφρέτα αναγνώρισε κάτι που επιθυμούσε για τη δική της ζωή: να μπορεί να εμπιστεύεται, να πλησιάζει τους άλλους και να δέχεται τη στοργή τους.
Συχνά χαριτολογώ λέγοντας ότι η Γκοφρέτα είναι μία από τις βασικές συνεργάτιδές μου και, κατά κάποιον τρόπο, είναι και εκείνη θεραπεύτρια. Με αυτή τη φράση εκφράζω την εκτίμησή μου για την παρουσία της και για τις συζητήσεις που αρχίζουν με αφορμή τη συνάντηση μαζί της. Η εμπειρία αυτή με έχει κάνει να ενδιαφέρομαι περισσότερο για τη θέση που έχουν τα ζώα στη ζωή των ανθρώπων που συναντώ: για την καθημερινότητα που μοιράζονται μαζί τους, για τη στήριξη που βρίσκουν σε αυτά και για τις ιστορίες του δεσμού τους.
Όταν τα ζώα γίνονται οικογένεια
Στο σπίτι μας έχουμε εδώ και πολλά χρόνια μια μεγάλη οικογένεια που περιλαμβάνει ένα παιδί και τρία ζώα. Σήμερα, η συμβίωση μας με δύο σκύλους και μία γάτα μού δίνει καθημερινά νέες αφορμές για να σκέφτομαι τις σχέσεις μαζί τους. Άλλοτε παίζουν μεταξύ τους και άλλοτε ξαπλώνουν ήσυχα το ένα δίπλα στο άλλο. Η εικόνα τους με ηρεμεί και μου θυμίζει τη δύναμη της τρυφερότητας. Όταν είμαστε κουρασμένοι, το χάδι που τους δίνουμε επιστρέφει σε εμάς ως ανακούφιση. Συγχρόνως, η φροντίδα τους απαιτεί να αναγνωρίζουμε τις διαφορές τους. Το καθένα έχει τις δικές του ανάγκες, τον δικό του ρυθμό και τον δικό του τρόπο να πλησιάζει ή να απομακρύνεται από τα άλλα ή από εμάς. Ζώντας μαζί τους, μαθαίνουμε να παρατηρούμε τις κινήσεις και τις αντιδράσεις τους και να ανταποκρινόμαστε σε όσα εκφράζουν χωρίς ανθρώπινα λόγια.
Αυτή η καθημερινή εμπειρία με βοηθά να κατανοήσω όσα περιγράφει η κοινωνιολόγος Nickie Charles στο άρθρο της για τις σχέσεις ανθρώπων και σκύλων μέσα στο σπίτι. Η Charles εξετάζει πώς τα ζώα γίνονται μέλη της οικογένειας μέσα από την καθημερινή συμβίωση: μοιράζονται τον χώρο μας, συμμετέχουν στις συνήθειές μας και η φροντίδα τους γίνεται μέρος της ζωής μας (Charles, 2016). Διαβάζοντάς την, σκέφτομαι ότι η αίσθηση πως ανήκουμε στην ίδια οικογένεια διαμορφώνεται μέσα από αυτές τις επαναλαμβανόμενες στιγμές.
Διαβάζοντας, επίσης, το δημοσίευμα του M. Hulot στη LIFO, «Το κατοικίδιό μου, το παιδί μου», αναγνώρισα εμπειρίες οικείες από τη δική μου ζωή με τα ζώα. Ο συντάκτης συγκρίνει τη σημερινή φροντίδα των ζώων του με όσα θυμάται από την παιδική του ηλικία, όταν τα ζώα ζούσαν κυρίως έξω από το σπίτι και η αξία τους συνδεόταν με τη χρησιμότητά τους. Μέσα από αυτή τη σύγκριση περιγράφει πώς αλλάζει η θέση τους στην οικογένεια και πόσο επηρεάζει η φροντίδα τους την καθημερινή μας ζωή.
Οι μαρτυρίες που περιλαμβάνονται στο δημοσίευμα δείχνουν πώς αυτές οι ευθύνες επηρεάζουν την καθημερινότητα. Ένα ζευγάρι μεταφέρει τις πέντε γάτες του στη Βιέννη και αργότερα πίσω στην Αθήνα. Ένα άλλο περιγράφει πώς οι δυσκολίες συμβίωσης σκύλου και γάτας ενίσχυσαν την απόφαση μετακόμισης στην επαρχία. Μια γυναίκα συνδέει την υιοθεσία της γάτας της με τη μοναξιά που βίωσε μετά τον θάνατο της μητέρας της. Το δημοσίευμα αναφέρεται επίσης στην κοινωνική πίεση για την απόκτηση παιδιών και στην ανάπτυξη της αγοράς προϊόντων και υπηρεσιών για ζώα (Hulot, 2026).
Διαβάζοντας αυτές τις ιστορίες, σκέφτομαι ότι χρειάζεται να διερευνούμε τι εννοεί κάθε άνθρωπος όταν λέει ότι το ζώο του είναι «μέλος της οικογένειας». Ποιες ευθύνες αναλαμβάνει; Ποιες στιγμές μοιράζεται μαζί του; Τι σημαίνει αυτός ο δεσμός για τη ζωή του και πώς βιώνει την απώλειά του; Ως θεραπευτής, θέλω να ακούω τις απαντήσεις χωρίς να θεωρώ εκ των προτέρων ότι η σχέση με ένα ζώο υποκαθιστά κάποια ανθρώπινη σχέση. Με ενδιαφέρει να κατανοώ τη θέση αυτού του δεσμού στην ιστορία του και να σέβομαι τον τρόπο με τον οποίο περιγράφει την οικογένειά του, όταν αυτή περιλαμβάνει και ζώα. Οι αποφάσεις για τη συμβίωση και τη φροντίδα χρειάζεται επίσης να εξετάζονται σε σχέση με τις συνθήκες της ζωής του: τον διαθέσιμο χρόνο, το εισόδημα, την κατοικία και τους ανθρώπους στους οποίους μπορεί να στηριχθεί.
Ο δεσμός με τα ζώα μέσα από την έρευνα
Η αναγνώριση ενός ζώου ως μέλους της οικογένειας έχει εξεταστεί και ερευνητικά. Οι McConnell, Lloyd και Humphrey (2019) μελέτησαν πώς αυτή η αντίληψη συνδέεται με τη στήριξη που οι άνθρωποι αισθάνονται ότι δέχονται από το ζώο τους και με την ευεξία τους. Στην πρώτη μελέτη, όσοι θεωρούσαν περισσότερο το ζώο τους μέλος της οικογένειας το αντιλαμβάνονταν ως πιο υποστηρικτικό και ανέφεραν καλύτερους δείκτες ευεξίας. Στη δεύτερη, οι ερευνητές ενίσχυσαν πειραματικά την αντίληψη του ζώου ως μέλους της οικογένειας και διαπίστωσαν άμεση θετική επίδραση στην ικανοποίηση ψυχολογικών αναγκών. Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν τη σημασία που έχει ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον δεσμό τους με ένα ζώο. Δεν αρκούν, ωστόσο, για να συμπεράνουμε ότι η παρουσία του επιφέρει από μόνη της μια διαρκή θεραπευτική αλλαγή.
Η δική μου εμπειρία με τη Γκοφρέτα με κάνει επίσης να σκέφτομαι ότι η αναγνώριση ενός ζώου ως μέλους της οικογένειας περιλαμβάνει την προσοχή στις ιδιαίτερες ανάγκες του. Η στοργή μας χρειάζεται να συνοδεύεται από την παρατήρηση: πότε επιθυμεί επαφή, πότε κουράζεται και πότε χρειάζεται ησυχία ή απομόνωση. Αυτή η προσοχή έχει σημασία και στον θεραπευτικό χώρο, καθώς κάθε άνθρωπος μπορεί να αντιδρά διαφορετικά στην παρουσία της αλλά και αυτή να αντιδρά με τον δικό της μοναδικό τρόπο.
Τα ζώα στο οικογενειακό σύστημα
Οι παρατηρήσεις αυτές με οδήγησαν στο άρθρο της Froma Walsh, «Οι δεσμοί ανθρώπων και ζώων ΙΙ: Ο ρόλος των κατοικίδιων στα οικογενειακά συστήματα και στην οικογενειακή θεραπεία», που δημοσιεύθηκε το 2009 στο Family Process. Η Walsh μεταφέρει το ερώτημα από την προσωπική εμπειρία και την ατομική ευεξία στο πεδίο των οικογενειακών σχέσεων και της θεραπευτικής πρακτικής. Μας προσκαλεί να εξετάσουμε πόσο ολοκληρωμένα κατανοούμε την οικογενειακή ζωή όταν αφήνουμε έξω από τη διερεύνησή μας τα ζώα που οι ίδιοι οι άνθρωποι θεωρούν μέλη της οικογένειάς τους (Walsh, 2009).
Η Walsh περιγράφει τη συμμετοχή των ζώων συντροφιάς στην καθημερινότητα της οικογένειας. Η παρουσία τους δημιουργεί κοινές δραστηριότητες, συνήθειες, ευθύνες και ευκαιρίες για εκδηλώσεις στοργής. Η βόλτα, το παιχνίδι και η φροντίδα τους μπορούν να φέρνουν τα μέλη της οικογένειας πιο κοντά και να διευκολύνουν την επικοινωνία τους. Για ορισμένους ανθρώπους, η σχέση με ένα ζώο τούς επιτρέπει επίσης να εκφράζουν ευκολότερα τα συναισθήματά τους: του μιλούν για όσα τους απασχολούν, αναζητούν την παρουσία του όταν δυσκολεύονται και αισθάνονται ότι μπορούν να δείξουν κοντά του την ευαλωτότητά τους.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σημασία αυτών των δεσμών σε περιόδους κρίσης και αλλαγής. Ένας χωρισμός, μια μετακόμιση, μια ασθένεια ή ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου μεταβάλλουν την καθημερινότητα και τις σχέσεις της οικογένειας. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η παρουσία ενός ζώου μπορεί να προσφέρει συντροφιά και παρηγοριά και να διατηρεί ορισμένες γνώριμες συνήθειες. Η Walsh συνδέει αυτή τη στήριξη με την οικογενειακή ανθεκτικότητα: την ικανότητα των ανθρώπων να αντιμετωπίζουν τις αντιξοότητες και να αναδιοργανώνουν τη ζωή τους, στηριζόμενοι στις σχέσεις τους και στη βοήθεια που έχουν στη διάθεσή τους.
Η περιγραφή της περιλαμβάνει και τις δυσκολίες της συμβίωσης. Η φροντίδα ενός ζώου μπορεί να γίνει αφορμή για διαφωνίες σχετικά με τις ευθύνες, τα έξοδα, τους κανόνες και τα όρια. Κάθε μέλος της οικογένειας μπορεί να περιμένει διαφορετικά πράγματα από αυτή τη σχέση και να δίνει στο ζώο διαφορετική θέση στη ζωή του. Το ζώο μπορεί ακόμη να εμπλέκεται, από τους ανθρώπους, στις συμμαχίες και στις εντάσεις του ζευγαριού ή της οικογένειας. Οι ιστορίες που αφηγούνται τα μέλη για αυτό μάς βοηθούν να κατανοήσουμε ποιος αναλαμβάνει τη φροντίδα του, πώς δείχνουν τη στοργή τους και πώς συζητούν για όσα διαφωνούν.
Η Walsh επισημαίνει, ωστόσο, ότι χρειάζεται προσοχή στις ερμηνείες μας. Οι δυσκολίες στη συμπεριφορά ενός ζώου δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη οικογενειακής δυσλειτουργίας. Η υγεία του, η ιδιοσυγκρασία του και οι προηγούμενες εμπειρίες του έχουν τη δική τους σημασία. Αυτή η επισήμανση μου φαίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη. Η συστημική διερεύνηση χρειάζεται να εξετάζει τις σχέσεις και τις συνθήκες ζωής της οικογένειας, λαμβάνοντας συγχρόνως υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες και την ιστορία του ζώου.
Απώλεια, βία και ανάγκη προστασίας
Ένα σημαντικό μέρος του άρθρου αφορά την απώλεια ενός αγαπημένου ζώου. Η ασθένεια και ο θάνατός του μπορούν να προκαλέσουν βαθιά θλίψη, ενώ οι αποφάσεις για το τέλος της ζωής του μπορεί να συνοδεύονται από ενοχή και αμφιβολία. Συχνά το κοινωνικό περιβάλλον δεν αναγνωρίζει τη σημασία αυτού του πένθους. Ο άνθρωπος που πενθεί μπορεί να αισθάνεται ότι χρειάζεται να δικαιολογήσει πόσο πολύ πονά. Η Walsh μας προσκαλεί να αναγνωρίζουμε τη σημασία της σχέσης που χάθηκε και να δίνουμε χρόνο και χώρο στις αναμνήσεις, στον αποχαιρετισμό και στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάθε μέλος της οικογένειας βιώνει την απώλεια.
Ως άνθρωπος που φροντίζει ζώα, έχω βιώσει και τη βαθιά οδύνη της απώλειάς τους: δύο από τα ζώα με τα οποία έχουμε μοιραστεί τη ζωή μας τα τελευταία 26 χρόνια έχουν πεθάνει. Ακόμη και σήμερα, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο ενός σκύλου μας, συγκινούμαι και δακρύζω όταν βλέπω παλιές φωτογραφίες του. Αυτή η εμπειρία με έχει μάθει να μην υποτιμώ την ένταση της θλίψης όταν, σε μια θεραπευτική συνάντηση, ένας άνθρωπος μιλά για την απώλεια ενός αγαπημένου ζώου.
Η Walsh εξετάζει επίσης τη σύνδεση της κακοποίησης ζώων με τη βία μέσα στην οικογένεια. Σε ορισμένες κακοποιητικές σχέσεις, ένα αγαπημένο ζώο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την απειλή ή τον έλεγχο ενός ανθρώπου, ενώ η ανησυχία για την ασφάλειά του μπορεί να δυσκολεύει την απομάκρυνση. Η αναγνώριση της σημασίας αυτού του δεσμού βοηθά τον θεραπευτή να διερευνήσει τις ανάγκες προστασίας τόσο του ανθρώπου όσο και του ζώου, χωρίς να συνάγει την ύπαρξη βίας μόνο από τη σχέση τους.
Η θέση των ζώων στη θεραπευτική συνομιλία
Οι προτάσεις της Walsh για τη θεραπευτική εργασία αρχίζουν από κάτι απλό: να ρωτάμε. Ποια ζώα έχουν υπάρξει σημαντικά στη ζωή ενός ανθρώπου; Ποιος τα φροντίζει; Πώς αισθάνεται όταν βρίσκεται μαζί τους; Ποιες αναμνήσεις έχει από αυτά; Υπάρχει κάποια απώλεια που εξακολουθεί να τον πονά; Η συμπερίληψή τους στο γενεόγραμμα και στη συζήτηση για τις σημαντικές σχέσεις μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε δεσμούς στήριξης, εμπειρίες ασφάλειας και πλευρές της οικογενειακής ιστορίας που διαφορετικά θα έμεναν έξω από τη θεραπευτική συνομιλία.
Αυτή η πρόσκληση επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτομαι τη θεραπευτική συνομιλία. Όταν ένας άνθρωπος μιλά για το ζώο του, μπορεί να μοιράζεται μαζί μας εμπειρίες φροντίδας, ευθύνης, απώλειας ή εμπιστοσύνης που έχουν ιδιαίτερη σημασία για εκείνον. Χρειάζεται να προσέχουμε τις λέξεις που επιλέγει, τις αναμνήσεις που ανακαλεί και τα συναισθήματα που συνοδεύουν την αφήγησή του. Μια ερώτηση για ένα ζώο μπορεί έτσι να ανοίξει μια συζήτηση για το πώς σχετίζεται με τους άλλους, τι τον βοηθά να αισθάνεται ασφαλής και πώς έχει μάθει να προσφέρει ή να δέχεται φροντίδα.
Το άρθρο παρουσιάζει ακόμη κλινικές αφηγήσεις για την παρουσία ζώων στις συνεδρίες και για τη συμβολή τους στην ανάπτυξη εμπιστοσύνης και στην έκφραση δύσκολων συναισθημάτων. Αυτές οι αφηγήσεις με έκαναν να επιστρέψω στην εμπειρία με τη Γκοφρέτα, χωρίς να θεωρώ ότι η παρουσία της λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Για έναν άνθρωπο μπορεί να διευκολύνει την άνεση ή να γίνει αφορμή να εκφράσει κάτι δύσκολο· για κάποιον άλλο μπορεί να προκαλεί φόβο ή δυσφορία. Γι’ αυτό χρειάζεται να συζητούμε κάθε φορά πώς βιώνει αυτή την παρουσία. Όπως τονίζει και η Walsh, οι προηγούμενες εμπειρίες, οι φόβοι, οι αλλεργίες και η συναίνεση των ανθρώπων είναι ουσιώδη ζητήματα όταν ένα ζώο συμμετέχει στη θεραπεία.
Η ιστορία της γυναίκας που αναγνώρισε στη Γκοφρέτα τη δική της επιθυμία να δέχεται αγάπη παραμένει για μένα αφορμή αναστοχασμού. Μου θυμίζει ότι η θεραπευτική περιέργεια μπορεί να ξεκινήσει από μια απλή συνάντηση και από όσα ο ίδιος ο άνθρωπος αναγνωρίζει μέσα σε αυτήν. Αν ακούμε χωρίς προκαθορισμένες ερμηνείες, οι αφηγήσεις για τα ζώα μπορούν να μας μιλήσουν για τη φροντίδα, την εμπιστοσύνη, την απώλεια και τους τρόπους με τους οποίους κάθε άνθρωπος ορίζει την οικογένειά του. Η συμπερίληψη αυτών των δεσμών στη θεραπευτική συνομιλία δεν προϋποθέτει ότι τους αποδίδουμε μία ενιαία σημασία· προϋποθέτει ότι τους αντιμετωπίζουμε ως σημαντικό μέρος της ζωής εκείνου που έχουμε απέναντί μας.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Charles, N. (2016). Post-human families? Dog-human relations in the domestic sphere. Sociological Research Online, 21(3), άρθρο 8. https://doi.org/10.5153/sro.3975
McConnell, A. R., Lloyd, E. P., & Humphrey, B. T. (2019). We are family: Viewing pets as family members improves wellbeing. Anthrozoös, 32(4), 459–470. https://doi.org/10.1080/08927936.2019.1621516
Walsh, F. (2009). Human–animal bonds II: The role of pets in family systems and family therapy. Family Process, 48(4), 481–499.
Δημοσιογραφική πηγή
Hulot, M. (2026, 15 Απριλίου). Το κατοικίδιό μου, το παιδί μου. LIFO. https://www.lifo.gr/tropos-zois/living/katoikidio-moy-paidi-moy