Αφροφεμινισμός και Μαύρος φεμινισμός στην Ευρώπη

από τις Akwugo Emejulu και Francesca Sobande

Πηγή: https://www.plutobooks.com/blog/afrofeminism-and-black-feminism-in-europe/

Μετάφραση & Επιμέλεια: Παπαδοπούλου Νατάσσα, Ψυχολόγος – Συστημική θεραπεύτρια

Εισαγωγή μεταφράστριας

Τον τελευταίο καιρό αναζητώ όλο και περισσότερο κείμενα γύρω από τον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό. Η αφορμή ήταν η προετοιμασία μιας ενότητας για τις φεμινιστικές θεωρίες και τη σχέση τους με τη συστημική προσέγγιση, την οποία θα παρουσιάσω στο εκπαιδευτικό στη συστημική ψυχοθεραπεία στις ΣΥΝΗΧΗΣΕΙΣ. Μέσα από αυτές τις αναγνώσεις σιγουρεύομαι διαρκώς πόσο σημαντικό είναι να μην αντιμετωπίζουμε τον φεμινισμό ως μία ενιαία εμπειρία, αλλά να εξετάζουμε τους τρόπους με τους οποίους το φύλο συναντά τη φυλή, την κοινωνική τάξη, τη σεξουαλικότητα, τη μετανάστευση και διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες καταπίεσης.

Αναζητώντας σχετικό υλικό, συνάντησα αυτό το κείμενο των Akwugo Emejulu και Francesca Sobande για τον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό στην Ευρώπη και θεώρησα ότι αξίζει να μεταφραστεί και να μοιραστεί.

Ένα από τα σημεία που βρίσκω ιδιαίτερα σημαντικά είναι ότι οι συγγραφείς δεν αντιμετωπίζουν τη φυλή και τον Μαύρο φεμινισμό ως ζητήματα που αφορούν κυρίως τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στρέφουν το βλέμμα στην ίδια την Ευρώπη: στην αποικιοκρατική της ιστορία, στις διαφορετικές διαδικασίες φυλετικοποίησης, καθώς και στις εμπειρίες και στους αγώνες των Μαύρων γυναικών, που συχνά απουσιάζουν από τις κυρίαρχες αφηγήσεις.

Προσωπικά, θεωρώ πως θέτουν ένα δύσκολο αλλά καίριο ερώτημα γύρω από την αλληλεγγύη. Η κοινή εμπειρία του σεξισμού δεν σημαίνει ότι όλες οι γυναίκες κατέχουν την ίδια κοινωνική θέση ούτε ότι βιώνουν την ανισότητα με τον ίδιο τρόπο. Η αλληλεγγύη, επομένως, δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητη· χρειάζεται να οικοδομείται μέσα από την αναγνώριση των διαφορών, των προνομίων και των άνισων σχέσεων εξουσίας.

Μοιράζομαι αυτή τη μετάφραση όχι ως μια ολοκληρωμένη παρουσίαση του Μαύρου φεμινισμού, αλλά ως μέρος της δικής μου διαδικασίας μελέτης και ως αφορμή για να ανοίξει μια συζήτηση γύρω από εμπειρίες, ιστορίες και θεωρητικές παραδόσεις που συχνά παραμένουν λιγότερο ορατές στον ελληνικό χώρο.

---

Σε μια διαιρεμένη ήπειρο, Μαύρες γυναίκες και γυναίκες μη λευκών κοινοτήτων συναντιούνται, δημιουργούν μορφές αντίστασης και φαντάζονται ριζικά διαφορετικό το μέλλον. Το To Exist is to Resist («Το να υπάρχεις σημαίνει να αντιστέκεσαι») συγκεντρώνει ακτιβίστριες, καλλιτέχνιδες και ερευνήτριες μη λευκών κοινοτήτων, αναδεικνύοντας τους τρόπους με τους οποίους ο Μαύρος φεμινισμός και ο Αφροφεμινισμός ασκούνται σήμερα στην Ευρώπη.

Μπορούμε να εντοπίσουμε τις απαρχές του Μαύρου φεμινισμού ήδη στις πρώτες περιόδους της δουλείας και της αποικιοκρατίας. Όπου έχουν διασωθεί ιστορικά τεκμήρια, συναντάμε αφηγήσεις εκτοπισμένων και υποδουλωμένων Μαύρων γυναικών, οι οποίες αναλύουν τη βία της καθημερινής τους ζωής και αντιστέκονται στις δυνάμεις που τις απανθρωποποιούν, διεκδικώντας τη θέση τους στην κοινή ανθρώπινη υπόσταση. Από το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας έως τους αντιαποικιακούς αγώνες, οι Μαύρες γυναίκες βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή των κινημάτων απελευθέρωσης. Έχουν καταστήσει σαφές ότι κανένα κίνημα χειραφέτησης δεν μπορεί να θεωρηθεί σοβαρό αν δεν αντιμετωπίζει τις ιδιαίτερες μορφές καταπίεσης που υφίστανται οι Μαύρες γυναίκες λόγω φυλής, τάξης, φύλου και σεξουαλικότητας. Αυτό το επίμονο μάθημα, από τη Sojourner Truth έως τις Jeanne και Paulette Nardal, την Claudia Jones και τη May Ayim, δεν έχει ακόμη αφομοιωθεί.

Ο φεμινισμός υπήρξε πάντοτε μια δύσκολη και ασταθής συμμαχία ανάμεσα σε Μαύρες και λευκές γυναίκες. Επειδή οι λευκές γυναίκες επωφελούνται από τη λευκή υπεροχή, μπορούν, στην καλύτερη περίπτωση, να αποτελούν αναξιόπιστες συμμάχους στους αγώνες για απελευθέρωση και, στη χειρότερη, ενεργούς και πρόθυμους φορείς της καταπίεσης των Μαύρων γυναικών.

Ο Μαύρος φεμινισμός παρουσιάζεται συχνά ως αντίδραση σε έναν φεμινισμό όπου κυριαρχούν οι λευκές γυναίκες. Πρόκειται όμως για σοβαρή παρανάγνωση της ιστορίας και της θεωρίας του Μαύρου φεμινισμού. Στην πραγματικότητα, οι Μαύρες γυναίκες υπήρξαν εξαρχής ηγετικές μορφές στους αγώνες για την απελευθέρωση των γυναικών και χρειάστηκε να συγκρουστούν και με λευκές γυναίκες ώστε η ελευθερία να αφορά όλους και όλες — και όχι μόνο τους λευκούς άνδρες και τις λευκές γυναίκες.

Μια ενδελεχής ανάγνωση, για παράδειγμα, της ιστορίας του ρόλου των λευκών γυναικών στο κίνημα για την κατάργηση της δουλείας και του τρόπου με τον οποίο η συμμετοχή τους σε αυτό τις ριζοσπαστικοποίησε, οδηγώντας τες να διεκδικήσουν δικαίωμα ψήφου πριν από τους Μαύρους άνδρες και τις Μαύρες γυναίκες, το καθιστά σαφές.

Ο Μαύρος φεμινισμός δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση μεταγενέστερη προσθήκη ούτε παράγωγο του λευκού φεμινισμού. Αποτελεί, αντίθετα, μια ριζοσπαστική πράξη και πολιτική πρακτική που αποβλέπει στην απελευθέρωση όλων, ξεκινώντας από τις Μαύρες γυναίκες.

Ωστόσο, ο Μαύρος φεμινισμός συχνά περιορίζεται ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τόσο τον ίδιο του τον εαυτό όσο και τις Μαύρες γυναίκες. Οι Μαύρες γυναίκες στην Ευρώπη χρειάζεται να αγωνιζόμαστε για την αναγνώριση της ανθρώπινης υπόστασής μας και, ταυτόχρονα, να διαπραγματευόμαστε τις κυρίαρχες συζητήσεις γύρω από τη φυλή, το φύλο και τη διαθεματικότητα, όπως έχουν διαμορφωθεί από τον Μαύρο φεμινισμό της Βόρειας Αμερικής. Η κυριαρχία αυτών των λόγων μπορεί να δυσκολεύει την ονομασία και την πολιτική αντιμετώπιση των ιδιαίτερων εμπειριών μας στην Ευρώπη — εμπειριών που διαμορφώνονται ταυτόχρονα μέσα από τη φυλή, το φύλο και την κοινωνική τάξη.

Επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν παγκόσμια δύναμη, μεταδίδουν και επιβάλλουν σε μεγάλο βαθμό τις αξίες και τον πολιτισμό τους σε ολόκληρο τον κόσμο. Ένα μεγάλο μέρος αυτού που αντιλαμβανόμαστε ως αμερικανικό πολιτισμό είναι στην πραγματικότητα Μαύρος αμερικανικός πολιτισμός, ο οποίος έχει διαδοθεί ευρύτατα μέσα από κοινωνικά κινήματα και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο Μαύρος αμερικανικός πολιτισμός αποτελεί έναν από τους σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούν την «ήπια ισχύ» τους.

Στη Μαύρη διασπορά, ο Μαύρος αμερικανικός πολιτισμός έχει ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία και συχνά τείνει να παραμερίζει ή να παρερμηνεύει διαφορετικές ιστορίες και αντιλήψεις γύρω από τη Μαύρη ταυτότητα και την αντίσταση. Για παράδειγμα, σχεδόν όλοι γνωρίζουν τα βασικά στοιχεία της ιστορίας του αμερικανικού Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα και ορισμένες από τις κεντρικές μορφές του, από τη Rosa Parks έως τον Martin Luther King Jr.

Δεν υπάρχει όμως αντίστοιχη ευρεία γνώση για τους απελευθερωτικούς αγώνες που αναπτύχθηκαν έξω από —και ενάντια στις— Ηνωμένες Πολιτείες και από τους οποίους άντλησαν έμπνευση Αμερικανοί και Αμερικανίδες ακτιβιστές και ακτιβίστριες.

Έτσι, στη Μαύρη διασπορά υπάρχει μια μόνιμη ένταση: η Μαύρη αμερικανική πολιτική και κουλτούρα κατέχουν κυρίαρχη θέση, ενώ υπάρχει πολύ μικρότερη αμοιβαία γνώση της μακράς ιστορίας των αντιιμπεριαλιστικών και αντιαποικιακών αγώνων που αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη και ενάντια στις διάφορες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες.

Γι’ αυτό διαβάζουμε την Angela Davis και τον Kwame Turé, αλλά πολύ λιγότερο τον Aimé Césaire ή τη Gail Lewis. Αυτό το κενό έχει μεγάλη σημασία για τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τη Μαύρη εμπειρία, την αλληλεγγύη και την αντίσταση. Οι δυναμικές αυτές ενισχύονται ακόμη περισσότερο από την κυριαρχία της αγγλικής γλώσσας, η οποία ευνοεί τα αμερικανικά και, σε μικρότερο βαθμό, τα βρετανικά κείμενα.

Ο Μαύρος φεμινισμός είναι επίσης αναμεμειγμένος με αυτές τις σχέσεις εξουσίας. Πολύ συχνά, όταν σκεφτόμαστε τη θεωρία και τον ακτιβισμό του Μαύρου φεμινισμού, στρεφόμαστε στην ιδιαίτερη εμπειρία των Μαύρων Αμερικανών και επιχειρούμε να τη γενικεύσουμε και να την εφαρμόσουμε στην Ευρώπη. Αυτό αποτελεί λάθος για δύο λόγους.

Πρώτον, η προσπάθεια μεταφοράς της αμερικανικής πολιτικής γύρω από τη φυλή στην Ευρώπη υπονοεί ότι η φυλή και οι διαδικασίες φυλετικοποίησης είναι κατά κάποιον τρόπο ξένες προς την ευρωπαϊκή εμπειρία και βρίσκονται έξω από αυτήν. Πρόκειται για μια εξαιρετικά βολική αντίληψη, η οποία στερεί από τις Μαύρες φεμινίστριες της Ευρώπης ένα κρίσιμο αναλυτικό εργαλείο για να ονομάσουν την καταπίεση που υφίστανται και να δράσουν απέναντί της.

Αν η φυλετική αδικία κατανοείται αποκλειστικά με αμερικανικούς όρους και αντιμετωπίζεται ως ένα κατεξοχήν αμερικανικό φαινόμενο που «εξάγεται» , τότε αποδυναμώνεται η ανάγκη να αμφισβητηθεί και να αποδομηθεί η ιδιαίτερη φυλετικοποιημένη κοινωνική τάξη που έχει διαμορφωθεί στην Ευρώπη.

Δεύτερον, αυτή η μεταφορά της αμερικανικής εμπειρίας αποσιωπά τις πραγματικές εμπειρίες και τις ιστορίες των Μαύρων φεμινιστριών της Ευρώπης που αντιστάθηκαν και εξακολουθούν να αντιστέκονται στη ρατσιστική και σεξιστική κυριαρχία. Παράλληλα, διαγράφει τη μακρά ιστορία των αντιιμπεριαλιστικών αγώνων που ανέπτυξαν Μαύρες φεμινίστριες σε διάφορα ευρωπαϊκά κράτη.

Επιπλέον, οι γλωσσικές διαιρέσεις, καθώς και η κυριαρχία των αγγλόφωνων Μαύρων φεμινιστριών της Βρετανίας και της Βόρειας Αμερικής, έχουν ως αποτέλεσμα οι οπτικές και οι εμπειρίες των Μαύρων γυναικών της ηπειρωτικής Ευρώπης να ακούγονται πολύ λιγότερο.

Παράλληλα με τον Μαύρο φεμινισμό, ο Αφροφεμινισμός —ιδιαίτερα στη γαλλόφωνη Ευρώπη— αποτέλεσε για πολλές Μαύρες γυναίκες της ηπειρωτικής Ευρώπης έναν χώρο όπου μπορούσαν συλλογικά να μαθαίνουν, να οργανώνονται και να κινητοποιούνται γύρω από τα ζητήματα που τις αφορούν.

Υπάρχουν πολλές ομοιότητες ανάμεσα στον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό. Ο Αφροφεμινισμός, ωστόσο, επιμένει ότι η ανάλυση και η δράση πρέπει να θεμελιώνονται στις ιδιαίτερες και συγκεκριμένες ιστορίες της αποικιοκρατίας, της διαμόρφωσης των φυλετικών κατηγοριών και της έμφυλης ιεραρχίας σε καθένα από τα ευρωπαϊκά κράτη στα οποία ζουν οι Μαύρες γυναίκες.

Επομένως, όταν μιλάμε για έναν ευρωπαϊκό Μαύρο φεμινισμό, χρειάζεται να διασφαλίζουμε ότι στο επίκεντρο της δουλειάς μας βρίσκονται οι βιωμένες εμπειρίες και η θεωρητική σκέψη των Μαύρων γυναικών που ζουν στην ευρωπαϊκή ήπειρο, σε διάφορες χώρες και σε διαφορετικά γλωσσικά περιβάλλοντα.

Αυτό, ασφαλώς, δεν σημαίνει ότι υποτιμούμε ή ότι δεν σεβόμαστε τις Μαύρες Αμερικανίδες φεμινίστριες θεωρητικούς που έχουν διαμορφώσει καθοριστικά την πρακτική και τη σκέψη μας, όπως η bell hooks, η Patricia Hill Collins και η Combahee River Collective.

Αντίθετα, το βιβλίο αυτό επιχειρεί να απαντήσει τόσο στην αμερικανική κυριαρχία όσο και στην ευρωπαϊκή σιωπή γύρω από τον Μαύρο φεμινισμό και να δημιουργήσει χώρο για ένα διαφορετικό είδος διαλόγου: έναν διάλογο που καθοδηγείται από τις Μαύρες γυναίκες της Ευρώπης και απευθύνεται στις ίδιες.

Το να τοποθετούμε τις πολιτικές του Μαύρου φεμινισμού και του Αφροφεμινισμού μέσα στην Ευρώπη έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή συνιστά μια ριζική αντι-αφήγηση σχετικά με το ποια γνώση αναγνωρίζεται ως σημαντική, ποιων οι πολιτικές διεκδικήσεις έχουν σημασία και ποιοι και ποιες δικαιούνται να αποτελούν μέρος της «ευρωπαϊκής ιστορίας».

Η πολιτική του ευρωπαϊκού Μαύρου φεμινισμού και του Αφροφεμινισμού δεν αποτελεί κάτι νέο. Αντίθετα, μέσα από αυτήν μπορούμε να ξαναδούμε την ιστορία του Διαφωτισμού, της αποικιοκρατίας και της νεωτερικότητας. Η «Ευρώπη» του κοσμικού φιλελευθερισμού δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την υποταγή των αποικιοκρατούμενων λαών.

Η πολιτική των Μαύρων φεμινιστριών και των Αφροφεμινιστριών της Ευρώπης βρισκόταν στον πυρήνα των αγώνων κατά της δουλείας, της αποικιοκρατίας και των σοσιαλιστικών κινημάτων στην ήπειρο. Το βιβλίο αυτό συμβάλλει στη διόρθωση αυτής της ιστορικής αποσιώπησης και τοποθετεί σταθερά τον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό στο πεδίο της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής.

Ο Μαύρος φεμινισμός και ο Αφροφεμινισμός έχουν ασκήσει τόσο σημαντική επιρροή ώστε έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση της σκέψης και της πολιτικής δράσης και γυναικών άλλων μη λευκών κοινοτήτων στην Ευρώπη.

Στον συγκεκριμένο συλλογικό τόμο θελήσαμε να συγκεντρώσουμε μερικά από τα σημαντικότερα κείμενα για τον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό, ώστε να αναδείξουμε τη δημιουργικότητα που αναπτύσσεται μέσα στις πρακτικές αντίστασης και τις δυνατότητες για διαθεματική αλληλεγγύη πέρα από τις διαφορές φυλής, τάξης, φύλου, νομικού καθεστώτος και γλώσσας.

Χρειάζεται εδώ μια σαφής διευκρίνιση: δεν χρησιμοποιούμε τον όρο women of colour ως συνώνυμο των Μαύρων γυναικών ούτε υιοθετούμε σε αυτό το κείμενο την πολιτική της λεγόμενης political Blackness («πολιτικής Μαύρης ταυτότητας»), όπου διαφορετικές μη λευκές ομάδες εντάσσονται κάτω από μία κοινή πολιτική κατηγορία.

Αντίθετα, επιχειρούμε να δείξουμε ότι η αλληλεγγύη είναι δυνατή παρά την ύπαρξη αντι-Μαύρου ρατσισμού. Δεν αντιμετωπίζουμε την κατηγορία «γυναίκες μη λευκών κοινοτήτων» ως κάτι ενιαίο, αυτονόητο ή εξιδανικευμένο.

Η αλληλεγγύη ανάμεσα σε γυναίκες που υφίστανται διαφορετικές μορφές φυλετικοποίησης δεν μπορεί ποτέ να θεωρείται δεδομένη. Χρειάζεται να κατακτηθεί μέσα από αγώνες και διαπραγματεύσεις. Και ακριβώς μέσα σε αυτή τη δημιουργική ένταση μπορούν να προκύψουν νέοι τρόποι κατανόησης.

Στο βιβλίο θέλαμε να δείξουμε ότι υπάρχουν κοινά μοτίβα εμπειριών και αναλύσεων που μπορούν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για γόνιμες συμμαχίες. Οι συμμαχίες αυτές μπορεί κάποτε να αποτύχουν. Θεωρούμε, ωστόσο, ότι ο αγώνας για αλληλεγγύη μέσα από και πέρα από τις διαφορές αποτελεί κεντρικό στοιχείο κάθε πολιτικής του Μαύρου φεμινισμού.

Με αυτή την κατεύθυνση, ο συλλογικός τόμος φέρνει κοντά ακτιβίστριες, καλλιτέχνιδες και ερευνήτριες, προκειμένου να διερευνήσει πώς οι Μαύρες γυναίκες και άλλες γυναίκες μη λευκών κοινοτήτων σε ολόκληρη την Ευρώπη:

• διαμορφώνουν θεωρητικές προσεγγίσεις για τον Μαύρο φεμινισμό και τον Αφροφεμινισμό μέσα από ευρωπαϊκές οπτικές,
• δημιουργούν και διατηρούν χώρους ακτιβισμού που επιτρέπουν την επιβίωση και την αντίσταση,
• αμφισβητούν, υπονομεύουν και μετασχηματίζουν κυρίαρχες σοσιαλιστικές, φεμινιστικές, λαϊκιστικές και/ή αναρχικές πολιτικές,
• αναπτύσσουν διακρατικές συμμαχίες και διαθεματικές και διαγενεακές συνεργασίες με στόχο την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη,
• αξιοποιούν τη δημιουργική πρακτική ως μορφή ακτιβισμού και ως τρόπο φροντίδας και διατήρησης του εαυτού.

Οι Μαύρες γυναίκες και οι γυναίκες μη λευκών κοινοτήτων στην Ευρώπη διατηρούσαν πάντοτε χώρους κριτικής ανάλυσης και ακτιβισμού, με αφετηρία τη φυλή, την κοινωνική τάξη, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την αναπηρία, το νομικό καθεστώς και άλλες διαστάσεις της διαφοράς.

Ο συλλογικός αυτός τόμος έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό στη γνώση σχετικά με το πώς οι Μαύρες γυναίκες και οι γυναίκες μη λευκών κοινοτήτων, ως ενεργά υποκείμενα και συγγραφείς της ίδιας τους της ζωής, κατανοούν τις διαφορετικές κοινωνικές τους θέσεις στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες· πώς οργανώνονται και κινητοποιούνται γύρω από τα κοινά τους συμφέροντα· και πώς μπορούμε συλλογικά να φανταστούμε μια Ευρώπη του Μαύρου φεμινισμού.

---

Το To Exist is to Resist: Black Feminism in Europe, σε επιμέλεια των Akwugo Emejulu και Francesca Sobande, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Pluto Press.

Akwugo Emejulu

Η Akwugo Emejulu είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο University of Warwick. Είναι συγγραφέας του Community Development as Micropolitics: Comparing Theories, Policies and Politics in America and Britain και, μαζί με τη Leah Bassel, των Minority Women and Austerity: Survival and Resistance in France and Britain και Fugitive Feminism. Έχει επίσης συμμετάσχει στον συλλογικό τόμο The Violence of Austerity.

Francesca Sobande

Η Francesca Sobande διδάσκει Σπουδές Ψηφιακών Μέσων στο Cardiff University. Η έρευνά της επικεντρώνεται στους τρόπους με τους οποίους ο ρατσισμός και ο σεξισμός εκδηλώνονται στα μέσα ενημέρωσης και στην αγορά. Έχει δημοσιεύσει εργασίες στα περιοδικά European Journal of Cultural Studies και Consumption Markets and Culture και είναι συγγραφέας του βιβλίου The Digital Lives of Black Women in Britain.