Το «παγωμένο εσωτερικό παιδί» ως ενδόμυχο συναισθηματικό πρότυπο
Οι πρώιμες εμπειρίες διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνονται και εκφράζονται τα συναισθήματα.
πηγή: Psycology Today
από: Sigifredo Castell Britton Ph.D.
Πηγή: elly-fairytale / Pexels
Μετάφραση και Επιμέλεια: Κωνσταντίνα Λουκίσα, Επιστημονική Συνεργάτιδα Κέντρου Συνηχήσεις
Κύρια σημεία
- Οι πρώιμες συναισθηματικές εμπειρίες διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο μαθαίνει να αισθάνεται και να αντιδρά αργότερα στη ζωή του.
- Η επαναλαμβανόμενη συναισθηματική καταστολή στην παιδική ηλικία μπορεί να γίνει μια αυτόματη αντίδραση στην ενήλικη ζωή.
- Το συναισθηματικό πάγωμα δεν είναι απουσία συναισθημάτων, αλλά ένας τρόπος αντιμετώπισης που έχει μάθει το άτομο.
«Πάμε όλοι στην παραλία», είπε ο πατέρας του. «Εσύ δεν θα έρθεις. Θα μείνεις στο σπίτι για να το φροντίσεις».
Ο Esteban θυμάται εκείνη τη στιγμή με εντυπωσιακή σαφήνεια. Τα λόγια ακούγονταν απλά, σχεδόν συνηθισμένα, όμως κάτι άλλαξε μέσα του. Δεν υπήρξε καμία αντίδραση, καμία διαμαρτυρία, καμία ερώτηση. Έμεινε σιωπηλός και εντελώς ακίνητος, σαν να είχε σταματήσει τα πάντα μέσα του. Χρόνια αργότερα, θα το περιέγραφε ως ένα είδος εσωτερικής πάγωσης, μια στιγμή που η έκφραση δεν φαινόταν πλέον δυνατή.
Μια άλλη μέρα, η οικογένεια ετοιμαζόταν να πάει στο σινεμά, και ο πατέρας του επανέλαβε το ίδιο μήνυμα: δεν θα πήγαινε. Δεν υπήρχε καμία εξήγηση και κανένας χώρος για να απαντήσει. Ο Εστεμπάν έμεινε σιωπηλός, αφήνοντας τη στιγμή να περάσει, σαν αυτό να είχε ήδη γίνει ο μόνος τρόπος που ήξερε να ανταποκρίνεται σε τέτοιες καταστάσεις.
Από την οπτική γωνία ενός ενήλικα, αυτές οι στιγμές μπορεί να φαίνονται ασήμαντες, όμως για ένα παιδί έχουν διαφορετικό βάρος που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί την έννοια του ανήκειν, των αξιών και της συναισθηματικής έκφρασης . Αυτό που μπορεί να φαίνεται ως πειθαρχία ή έλεγχος μπορεί να ριζώσει πολύ πιο βαθιά, διαμορφώνοντας μια εσωτερική αίσθηση του πώς να υπάρχει κανείς στον κόσμο. Χρόνια αργότερα, συνάντησα τον Esteban μέσα σε μια φυλακή στο Μεντεγίν της Κολομβίας, και όταν τον ρώτησα για τη ζωή του, ξεκίνησε με το συναισθηματικά παγωμένο παιδί που τον είχε διαμορφώσει με την πάροδο του χρόνου.
Το υποσυνείδητο μαθαίνει μέσω της γενίκευσης
Τα παιδιά δεν βιώνουν τα γεγονότα ως ξεχωριστές στιγμές. Ο νους αρχίζει να συνδέει ό,τι συμβαίνει και, με την πάροδο του χρόνου, του δίνει νόημα. Ο Εστεμπάν δεν κατάλαβε απλώς ότι δεν μπορούσε να πάει στην παραλία ή στον κινηματογράφο. Κάτι βαθύτερο άρχισε να εδραιώνεται μέσα του. Άρχισε να αισθάνεται ότι αυτό που βίωνε δεν είχε θέση, ότι η φωνή του είχε ελάχιστη βαρύτητα και ότι το να κρατάει τα πάντα μέσα του ήταν πιο ασφαλές από το να προσπαθεί να τα εκφράσει.
Έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται το υποσυνείδητο με την πάροδο του χρόνου. Δεν σταματά να εξετάζει κάθε στιγμή· κρατάει ό,τι επαναλαμβάνεται και το μετατρέπει σε μοτίβο. Αυτό που ξεκινά σε μια κατάσταση βρίσκει σιγά-σιγά το δρόμο του σε άλλες. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η αντίδραση δεν μοιάζει πλέον με επιλογή· γίνεται κάτι που απλά συμβαίνει.
Η έρευνα βοηθά να φέρει σαφήνεια σε αυτή τη διαδικασία. Οι Teicher και Samson (2016) δείχνουν ότι το πρώιμο συναισθηματικό στρες μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στα συναισθήματα και το στρες, με επιπτώσεις που μπορούν να συνεχιστούν στην ενήλικη ζωή. Ό,τι μαθαίνεται σε εκείνες τις πρώιμες στιγμές γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο βιώνονται τα συναισθήματα αργότερα. Οι McLaughlin et al. (2019) περιγράφουν επίσης πώς οι επαναλαμβανόμενες δύσκολες εμπειρίες διαμορφώνουν μοτίβα που συνεχίζονται σε διαφορετικές καταστάσεις, ακόμη και όταν αλλάζει το πλαίσιο.
Στην περίπτωση του Esteban, το πάγωμα δεν παρέμεινε συνδεδεμένο με τον πατέρα του ή με εκείνες τις πρώιμες στιγμές στο σπίτι. Με την πάροδο του χρόνου, έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο ανταποκρινόταν όποτε εμφανιζόταν κάτι συναισθηματικό, είτε ήταν απώλεια, αγάπη ή σύνδεση. Η ίδια αντίδραση τον ακολούθησε στην ενήλικη ζωή, εμφανιζόμενη σε καταστάσεις πολύ μακριά από την παιδική του ηλικία. Με αυτόν τον τρόπο, το παγωμένο παιδί συνεχίζει να ζει μέσα στον ενήλικα, διαμορφώνοντας σιωπηλά τις αντιδράσεις με την πάροδο του χρόνου.
Όταν το συναισθηματικό πάγωμα γίνεται τρόπος ζωής
Καθώς ο Esteban συνέχιζε να μιλάει, ο αντίκτυπος αυτών των πρώιμων εμπειριών έγινε πιο ορατός. Περιέγραψε ότι στεκόταν μπροστά στη μητέρα του μετά το θάνατό της, συνειδητοποιώντας την απώλεια και γνωρίζοντας τι έπρεπε να νιώσει, αλλά ανίκανος να κλάψει. Το συναίσθημα ήταν εκεί, αλλά δεν κουνιόταν, σαν κάτι μέσα του να το κρατούσε κλειδωμένο.
Στη συνέχεια, μοιράστηκε μια άλλη στιγμή που του έμεινε χαραγμένη στη μνήμη. Το παιδί του τον κοίταξε και του είπε: «Σ’ αγαπώ». Κατάλαβε το νόημα και ένιωσε το βάρος αυτών των λέξεων. Ήθελε να απαντήσει, αλλά δεν βγήκε τίποτα, και η στιγμή πέρασε χωρίς έκφραση. Κάτι μέσα του κρατούσε το συναίσθημα μέσα του, χωρίς να του επιτρέπει να μετατραπεί σε λέξεις.
Η ίδια δυσκολία εμφανίστηκε στη σχέση του με τη σύζυγό του. Την αγαπούσε και ένιωθε κοντά της, αλλά δεν μπορούσε να πει τα λόγια που χτίζουν μια σύνδεση με την πάροδο του χρόνου. Το συναίσθημα παρέμενε μέσα του, ανίκανο να βγει προς τα έξω, επαναλαμβάνοντας το ίδιο μοτίβο. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να ξεπεράσει εκείνες τις πρώιμες εμπειρίες έμεινε μαζί του, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόταν ως ενήλικας.
Οι Lanius κ.ά. (2021) εξηγούν ότι το τραύμα μπορεί να διακόψει τη σύνδεση μεταξύ συναισθήματος και έκφρασης, αφήνοντας ένα άτομο να έχει επίγνωση των συναισθημάτων του, αλλά ανίκανο να τα επικοινωνήσει. Αυτό το κενό επηρεάζει τις σχέσεις, την ταυτότητα και την καθημερινή ζωή. Στην περίπτωση του Esteban, έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο βίωνε την απώλεια, την αγάπη και τη σύνδεση.
Η διαρκής επίδραση των λέξεων
Η επαναλαμβανόμενη φράση «Δεν θα πας» έφερε περισσότερο από μια απλή οδηγία. Περιείχε μια αίσθηση αποκλεισμού και ελέγχου, με ελάχιστο χώρο για να γίνει ορατή η εμπειρία του. Με την πάροδο του χρόνου, αυτές οι λέξεις εδραιώθηκαν, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο κατανοούσε τη θέση του και αυτό που κατέληξε να πιστεύει για τον εαυτό του.
Κάθε μία από αυτές τις εμπειρίες οδήγησε σιγά-σιγά σε μια κατάσταση συναισθηματικού παγώματος. Δεν συνέβησαν όλα με τη μία· πήρε μορφή με την πάροδο του χρόνου, εδραιώνοντας μέσα από την επανάληψη. Σε εκείνες τις στιγμές, κάτι σιωπηλό άρχισε να επικρατεί, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για έκφραση και ακόμη λιγότερο χώρο για να κινηθούν τα συναισθήματα. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να ξεπεράσει αυτές τις καταστάσεις παρέμεινε μαζί του, γινόμενο μέρος του τρόπου με τον οποίο ανταποκρινόταν στη ζωή.
Με τον καιρό, αυτό το μοτίβο μεταφέρθηκε σε κάθε πτυχή της ζωής του. Το παιδί που παρέμενε σιωπηλό έγινε ο ενήλικας που δεν μπορούσε να κλάψει, που δεν μπορούσε να εκφράσει αγάπη και που δυσκολευόταν να συνδεθεί με τους άλλους, παρά το γεγονός ότι ένιωθε βαθιά μέσα του. Το υποσυνείδητο μετέφερε αυτές τις πρώιμες εμπειρίες στο μέλλον, διαμορφώνοντας τις αντιδράσεις του χωρίς να χρειάζεται να σκεφτεί.
Η ιδέα του «παγωμένου παιδιού» βοηθά να δοθεί νόημα σε αυτό. Η συναισθηματική απουσία δεν αντανακλά κενό· αντανακλά μια εποχή που η έκφραση δεν φαινόταν δυνατή. Σε εκείνες τις πρώιμες στιγμές, το να κρατάει τα πάντα μέσα του φαινόταν ασφαλέστερο, και αυτός ο τρόπος αντίδρασης παρέμεινε, ακόμα και όταν ο κίνδυνος δεν υπήρχε πλέον.
Σε ορισμένες ζωές, αυτή η αποσύνδεση αρχίζει να διαμορφώνει τη συμπεριφορά με τρόπους που δεν είναι πάντα κατανοητοί. Όταν τα συναισθήματα δεν μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα, οι αποφάσεις μπορεί να χάσουν τη σύνδεση με την ενσυναίσθηση και με τους άλλους. Αυτό δεν εξηγεί τα πάντα, αλλά ανοίγει ένα μονοπάτι προς την κατανόηση του πώς ξεκινούν ορισμένα μοτίβα.
Ο Εστέμπαν δεν ξεκίνησε ως εγκληματίας. Ξεκίνησε ως ένα παιδί που έμαθε να κρατάει τα πάντα μέσα του.
Για όσα αναγνωρίζουν τον εαυτά τους σε αυτό, το παγωμένο παιδί δεν έχει εξαφανιστεί. Είναι ακόμα εκεί, διαμορφώνοντας αντιδράσεις, συγκρατώντας λέξεις και εμποδίζοντας τα συναισθήματα να εκφραστούν πλήρως. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό που μάθαμε μπορεί να αρχίσει να γίνεται κατανοητό, και μέσα από αυτή την κατανόηση, κάτι αρχίζει να αλλάζει. Η αλλαγή δεν έρχεται ξαφνικά· ξεδιπλώνεται αργά, με τον ίδιο τρόπο που διαμορφώθηκε αρχικά.
Πηγές:
Lanius, R. A., Frewen, P. A., Tursich, M., Jetly, R., & McKinnon, M. C. (2021). Restoring large-scale brain networks in the aftermath of trauma: Implications for neuroscientifically informed treatments. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), 1866410.
https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1866410
McLaughlin, K. A., Weissman, D., & Bitrán, D. (2019). Childhood adversity and neural development: A systematic review. Annual Review of Developmental Psychology, 1, 277–312.
https://doi.org/10.1146/annurev-devpsych-121318-084950
Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual research review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241–266.
https://doi.org/10.1111/jcpp.12507
εικόνα 2 από Pinterest