Όταν φοβόμαστε το παρελθόν, στην πραγματικότητα εξακολουθούμε να κοιτάμε μπροστά.
Πηγή: psyche
των Davide Bordini και Giuliano Torrengo
Ο φόβος μας προστατεύει από μελλοντική βλάβη, οπότε τι συμβαίνει όταν βρίσκουμε τα εαυτά μας να φοβόμαστε κάτι που έχει ήδη συμβεί;
Ο φόβος παραδοσιακά θεωρείται ένα συναίσθημα στραμμένο προς το μέλλον. Στο έργο του Ρητορική, ο Αριστοτέλης τον όρισε ως εκείνο το αρνητικό συναίσθημα («μια ταραχή») που προκύπτει από «μια νοητική εικόνα κάποιου καταστροφικού ή επώδυνου κακού στο μέλλον». Από μία εξελικτική σκοπιά, ο φόβος μας βοηθά να αποφεύγουμε απειλές και να προετοιμαζόμαστε για ό,τι μπορεί να συμβεί. Είναι χάρη στο σήμα του φόβου που βρίσκουμε τρόπους να ξεφύγουμε από επικίνδυνες καταστάσεις, όπως ένα αγριεμένο ζώο ή ένα δέντρο που καταρρέει. Τόσο η φιλοσοφία όσο και η ψυχολογία θεωρούν αυτόν τον προσανατολισμό προς το μέλλον ως βασικό χαρακτηριστικό του φόβου.
Ωστόσο, η καθημερινή ζωή έχει περιπτώσεις όπου φαίνεται να φοβόμαστε πραγματικά το παρελθόν. Αυτό φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με τις κυρίαρχες αντιλήψεις για το πως λειτουργεί ο φόβος. Κι όμως, ο φόβος για το παρελθόν μπορεί να συμφιλιωθεί με τη βαθιά προσανατολισμένη προς το μέλλον δομή του. Ακόμη και όταν ο φόβος φαίνεται να κοιτά προς τα πίσω, το κάνει για να φτάσει μπροστά. Ο φόβος κρατά το βλέμμα του στραμμένο στο αύριο – ακόμη κι όταν αφορά το χθες. Πώς γίνεται αυτό;
Για να κατανοήσουμε την ιδέα του φόβου για το παρελθόν, το πρώτο βήμα είναι να καταλάβουμε καλύτερα τι σημαίνει ο χρονικός του προσανατολισμός – και συγκεκριμένα τι σημαίνει ότι «κοιτά προς τα μπροστά». Σκεφτείτε τον φόβο ως έναν ανιχνευτή κινδύνου του νου. Πάρτε ένα απλό παράδειγμα: στρίβετε σε μια γωνία και βλέπετε ένα σκυλί να γαβγίζει. Ο φόβος σας κατακλύζει – φοβάστε το σκυλί. Το αξιολογείτε ως επικίνδυνο. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Προβλέπετε επίσης μια βλάβη που μπορεί να προκαλέσει – για παράδειγμα, ένα δάγκωμα. Σύμφωνα με τους συγγραφείς αυτά τα δύο στοιχεία είναι στενά συνδεδεμένα: αξιολογείτε τον σκύλο ως επικίνδυνο επειδή προβλέπετε το πιθανό δάγκωμά. Ο σκύλος βρίσκεται στο παρόν· το δάγκωμα ανήκει στο μέλλον. Έτσι, ο φόβος είναι ταυτόχρονα στραμμένος στο παρόν και σε όσα μπορεί να ακολουθήσουν.
Αυτή η δομή γενικεύεται. Ο φόβος δεν κατηγοριοποιεί απλώς κάτι ως «επικίνδυνο»· το κάνει επειδή προβλέπει τις μελλοντικές βλάβες που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν. Σε αυτό ακριβώς έγκειται και ο προσανατολισμός του φόβου προς το μέλλον.
Με βάση αυτό, διακρίνουμε δύο μέρη του φόβου:
- Το αντικείμενο (topic) του φόβου είναι αυτό που ο νους κρίνει ως επικίνδυνο – ένα γρύλισμα σκύλου, μια οικονομική κατάρρευση, ένα αεροπορικό δυστύχημα, μια κουζίνα που ίσως έμεινε αναμμένη. Το αντικείμενο μπορεί να βρίσκεται στο παρόν, στο μέλλον ή (σημαντικά) στο παρελθόν.
- Ο στόχος (target) του φόβου είναι η βλάβη για την οποία προετοιμάζεται το άτομο – το δάγκωμα, η απώλεια, ο τραυματισμός, η φωτιά, η θλίψη, οι συνέπειες. Ο στόχος – το τι δηλαδή μπορεί να συμβεί – βρίσκεται πάντα στο μέλλον σε σχέση με το άτομο που φοβάται. Ο φόβος, επομένως, αποδίδει επικινδυνότητα σε κάτι επειδή προβλέπει μια μελλοντική βλάβη. Αυτή είναι η ουσιαστικά προληπτική του διάσταση.
Το αντικείμενο και ο στόχος είναι σαν δύο σημεία σε μια χρονική γραμμή, και αυτά τα σημεία μπορούν να μετακινηθούν. Το αντικείμενο δεν χρειάζεται να είναι στο παρόν. Μπορούμε να φοβόμαστε κάτι που ανήκει στο παρελθόν εφόσον ο νους εξακολουθεί να προβάλλει στο μέλλον πιθανές συνέπειες που εξακολουθούν να έχουν σημασία για τη ζωή μας σήμερα. Αυτό είναι το κλειδί: για να θεωρηθεί ένα συναίσθημα ως φόβος με την πλήρη έννοια θα πρέπει να ενεργοποιεί μια προβολή προς αυτό που έπεται, και όχι απλώς να καταγράφει ένα θλιβερό γεγονός του παρελθόντος. Και υπάρχουν τρεις τρόποι με τους οποίους συμβαίνει αυτό:
1) Ενεργοί κίνδυνοι: όταν κάτι μπορεί ακόμη να μας βλάψει
Φανταστείτε ότι διαβάζετε πως ένα αεροπλάνο συνετρίβη πριν από δύο ώρες. Η μητέρα σας ταξιδεύει σήμερα, αλλά δεν θυμάστε με ποια εταιρεία. Κι αν ήταν σε εκείνη την πτήση; Το στομάχι σας σφίγγεται. Ο φόβος σας κατακλύζει. Ακόμη και να ήταν σε εκείνη την πτήση, το γεγονός έχει ήδη συμβεί και ανήκει στο παρελθόν. Δεν υπάρχει κάτι που να μπορείτε να κάνετε στο τώρα – δεν μπορείτε ούτε να την καλέσετε για να μην επιβιβαστεί ούτε να αποτρέψετε τη συντριβή. Ωστόσο, δεν γνωρίζετε ακόμα με σιγουριά. Ο φόβος σας κυριεύει.
Εδώ, το αντικείμενο (το ατύχημα, η πιθανότητα η μητέρα σας να βρίσκεται σε αυτή την πτήση) ανήκει στο παρελθόν. Ο νους, όμως, δεν περιορίζεται μόνο σε αυτή την πιθανότητα. Προβάλλει αμέσως τις συνέπειες που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν: το πένθος, την απώλεια, μια ζωή που αλλάζει ριζικά. Η αξιολόγηση του κινδύνου βασίζεται εν μέρει σε μια βλάβη του παρελθόντος που ίσως να έχει ήδη συμβεί (πχ. τον θάνατο της μητέρας σας) και εν μέρει στις νέες βλάβες που θα προκύψουν για εσάς και τους δικούς σας ανθρώπους αν αυτό συμβεί. Αυτό το δεύτερο στοιχείο –αυτό που θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως τη βλάβη που προεκτείνεται προς το μέλλον– είναι που κάνει την εμπειρία να μοιάζει με αυθεντικό φόβο και όχι απλώς με μια καθυστερημένη αντίδραση. Το σώμα και ο νους προετοιμάζονται για τον κόσμο που ίσως χρειαστεί να κατοικήσουν από εδώ και πέρα.
«Η απειλή στην οποία εστιάζετε συνδέεται με τη βλάβη, οι συνέπειες της οποίας θα εκτυλιχθούν στο μέλλον σας.»
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και σε οικονομικούς φόβους. Κάνατε μια ριψοκίνδυνη επένδυση και η αγορά κατέρρευσε το πρωί. Ακόμη κι αν η οικονομική ζημιά έχει ήδη συμβεί, ο φόβος ζωντανεύει όλα όσα μπορεί τώρα να ακολουθήσουν: οικονομικές δυσκολίες, περιορισμούς, δύσκολες συζητήσεις, αλλαγές στα μακροπρόθεσμα σχέδια.Και πάλι, το αντικείμενο του φόβου μπορεί να βρίσκεται στο χθες, ενώ ο στόχος του βρίσκεται στο «αύριο» που τώρα διαμορφώνετε νοητικά.
Ενδιαφέρον έχει και το πώς αλλάζει η διατύπωση του φόβου ανάλογα με το τι γνωρίζουμε. Αν δεν γνωρίζετε αν η μητέρα σας ήταν στην πτήση, πιθανότατα θα πείτε: «Φοβάμαι μήπως ήταν σε εκείνο το αεροπλάνο». Αν όμως γνωρίζετε ότι ήταν μέσα και αγνοείτε την κατάστασή της, είναι πιο πιθανό να πείτε: «Φοβάμαι ότι πέθανε». Το επίκεντρο μετατοπίζεται προς τη βλάβη της οποίας οι συνέπειες θα εκτυλιχθούν στο άμεσο μέλλον σας.
2) Νοητικό ταξίδι στον χρόνο: όταν η φαντασία φέρνει τον κίνδυνο στο «τώρα»
Μερικές φορές, ο φόβος για το παρελθόν βιώνεται ως απολύτως άμεσος – η καρδιά χτυπά δυνατά, το σώμα τίθεται σε πλήρη εγρήγορση – παρόλο που το γεγονός έχει ήδη κριθεί και δεν μπορεί να αλλάξει. Γιατί;
Μέρος της απάντησης βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η φαντασία μάς επιτρέπει να μετακινούμαστε μέσα στον χρόνο, κάτι που οι φιλόσοφοι και οι ψυχολόγοι αποκαλούν «νοητικό ταξίδι στον χρόνο». Ορισμένες φορές δεν εξετάζουμε απλώς τα πιθανά σενάρια· τα βιώνουμε εσωτερικά. Ακούτε για τη συντριβή και φαντάζεστε έντονα τη μητέρα σας μέσα στο αεροπλάνο: τη θέση της, τη στιγμή της πρόσκρουσης, την κηδεία, το σπίτι χωρίς εκείνη. Μέσα από τη φαντασία, μεταφέρεστε σε ένα σενάριο που ακόμη δεν έχει επιβεβαιωθεί και το βιώνετε σαν να συμβαίνει στο παρόν. Χάρη σε αυτή, τόσο το αντικείμενο όσο και ο στόχος του φόβου μετατοπίζονται νοητικά προς το παρόν της προσωπικής σας χρονικής εμπειρίας. Γι’ αυτό ο φόβος μοιάζει τόσο άμεσος: το σύστημα προετοιμασίας απέναντι στον κίνδυνο λειτουργεί σαν η απειλή να είναι παρούσα.
«Ακόμη κι όταν το αντικείμενο ανήκει στο παρελθόν, οι συνέπειες για τις οποίες προετοιμάζεστε εξακολουθεί να ανήκει σε ένα πιθανό σας μέλλον»
Το ίδιο συμβαίνει και με τις αναμνήσεις. Θυμάστε ένα σοκάκι όπου κάποτε νιώσατε ότι κινδυνέψατε και, νοερά, επιστρέφετε σε εκείνη τη σκηνή. Καθώς φαντάζεστε όσα θα μπορούσαν να είχαν ακολουθήσει – μια επίθεση, μια κραυγή, έναν τραυματισμό — αυτό το υποθετικό «επόμενο γεγονός» γίνεται ο νέος στόχος του φόβου στο παρόν. Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρνητικές φαντασιώσεις ή τις σκέψεις καταστροφής. Από τη στιγμή που η φαντασία τοποθετεί ένα δυσάρεστο σενάριο στο μέλλον μας, ο φόβος ενεργοποιείται σαν αυτό να πρόκειται να συμβεί.
Σε αυτά τα δύο πρώτα μοτίβα, η βασική δομή παραμένει ίδια. Ακόμη κι όταν το αντικείμενο ανήκει στο παρελθόν, η βλάβη για την οποία προετοιμάζεστε — ο «στόχος» του φόβου — εξακολουθεί να ανήκει σε ένα πιθανό μέλλον, είτε άμεσα (σε περιπτώσεις ενεργού κινδύνου) είτε με έναν τρόπο «σαν να συμβαίνει τώρα» (μέσω του νοητικού ταξιδιού στον χρόνο). Ωστόσο, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς τι συμβαίνει σε μια διαφορετική περίπτωση: όταν τόσο η επικίνδυνη κατάσταση όσο και η βλάβη της ανήκουν ήδη στο παρελθόν, κι όμως εξακολουθούμε να βιώνουμε κάτι που μοιάζει έντονα με φόβο.
3) Παρελθοντικοί κίνδυνοι: όταν η βλάβη έχει ήδη πραγματοποιηθεί
Φανταστείτε ότι το απόγευμα συνειδητοποιείτε πως η κόρη σας ίσως πήγε το πρωί για πατινάζ χωρίς επίβλεψη. Το παγοδρόμιο έχει πλέον κλείσει. Είτε έπεσε και τραυματίστηκε είτε όχι. Ο φόβος, ωστόσο, εμφανίζεται.
Εδώ, τόσο το αντικείμενο του φόβου (το πατινάζ) όσο και η πιθανή βλάβη (η πτώση) ανήκουν ήδη στο παρελθόν. Δεν υπάρχει πλέον κάτι που να μπορεί να αποτραπεί. Κι όμως, πολλοί αναγνωρίζουν αυτό το συναίσθημα: έναν σφιγμένο, σχεδόν παγωμένο φόβο για κάτι που ίσως είναι ήδη αλήθεια. Πρόκειται για μια περίπτωση παρελθοντικού κινδύνου: κάτι που κάποτε μπορούσε να προκαλέσει βλάβη, αλλά πλέον δεν βρίσκεται σε αυτή τη θέση. Ο νους σας παραμένει, με έναν τρόπο, προσανατολισμένος στο μέλλον, αλλά το «κοιτά» από ένα παρελθοντικό και όχι από ένα τωρινό σημείο. Ο στόχος (η πιθανή πτώση) είναι «μελλοντικός» μόνο σε σχέση με το αντικείμενο του φόβου σας (το πατινάζ χωρίς επίβλεψη), και όχι σε σχέση με το παρόν σας. Ως αποτέλεσμα, τέτοιες εμπειρίες τείνουν να βιώνονται με μικρότερη ένταση και λιγότερη ζωντάνια. Εκτός αν η φαντασιακή σας ζωή σας μεταφέρει πίσω στην κατάσταση, όπως συμβαίνει στο σενάριο του νοητικού ταξιδιού στον χρόνο, είναι πιθανό να διατηρείτε τα συναισθήματά σας περισσότερο υπό έλεγχο.
«Στους παλαιούς κινδύνους, ο φόβος αντηχεί ένα «τι θα ακολουθούσε», το οποίο κάποτε ανήκε στο μελλοντικό ορίζοντα του ίδιου του γεγονότος.»
Θα αναγνωρίσετε εκδοχές αυτού του φαινομένου και όταν αναδύεται μια τρομακτική ανάμνηση: το μαχαίρι στη ληστεία, το τρίξιμο των φρένων, η συζήτηση όπου όλα άλλαξαν. Τότε, ο κίνδυνος εμπεριείχε μια ακόμη μη-εκπληρωμένη βλάβη· η παρούσα ανάμνηση επανενεργοποιεί την αρχική αξιολόγηση του κινδύνου, αλλά χωρίς ένα νέο «τι θα ακολουθήσει» στραμμένο στο άμεσο μέλλον. Γι’ αυτό και θεωρούμε ότι, σε τέτοιες περιπτώσεις, το συναίσθημα συχνά κινείται σε μια ενδιάμεση περιοχή ανάμεσα στον φόβο και το άγχος και μπορεί να συνυπάρχει με στοιχεία σοκ, θλίψης ή και λύπης/μετάνοιας.
Σε όλες αυτές τις τρεις περιπτώσεις, αυτό που αποκαλούμε «φόβο για το παρελθόν» αποδεικνύεται ότι μοιράζεται μια κοινή δομή. Στους ακόμη ενεργούς κινδύνους, η βλάβη για την οποία προετοιμάζεσαι ανήκει ξεκάθαρα σε ένα πιθανό μέλλον σου. Στο νοητικό ταξίδι στον χρόνο, η φαντασία μεταφέρει προσωρινά ένα πιθανό μέλλον σε ένα «σαν να συμβαίνει τώρα» παρόν. Στους παρελθοντικούς κινδύνους, ο φόβος λειτουργεί σαν ηχώ του «τι θα ακολουθούσε» που κάποτε ανήκε στο μέλλον του ίδιου του γεγονότος.
Και στις τρεις αυτές περιπτώσεις, αυτό που αποκαλούμε «φόβο για το παρελθόν» φαίνεται να μοιράζεται μια κοινή δομή. Στους ενεργούς κινδύνους, η βλάβη για την οποία προετοιμαζόμαστε ανήκει ξεκάθαρα στο πιθανό μας μέλλον. Στο νοητικό ταξίδι στον χρόνο, η φαντασία μεταφέρει προσωρινά ένα πιθανό μέλλον σε ένα βιωμένο «σαν να συμβαίνει τώρα» παρόν. Στους παλαιούς κινδύνους, ο φόβος αντηχεί ένα «τι θα ακολουθούσε», το οποίο κάποτε ανήκε στο ίδιο το μελλοντικό ορίζοντα του γεγονότος.
Έτσι, αν αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν να φοβόμαστε γεγονότα που έχουν ήδη συμβεί, δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε όσα γνωρίζουμε από τη φιλοσοφία και την ψυχολογία. Αρκεί να δούμε το φαινόμενο με τον σωστό τρόπο. Μόλις συνειδητοποιήσουμε ότι ο φόβος έχει δύο χρονικούς άξονες αναφοράς — το αντικείμενο και τον στόχο του — το παράδοξο διαλύεται: ακόμη κι όταν αυτό που μας τρομάζει έχει ήδη συμβεί, ο φόβος δεν στρέφεται στο ίδιο το γεγονός, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τα πράγματα μπορούν να εξελιχθούν — ή θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί — πέρα από αυτό. Αυτό που έχει σημασία για τον φόβο είναι ότι το μέλλον παραμένει διακυβευόμενο.
Πηγή εικόνας: pinterest
Μετάφραση και Επιμέλεια: Νάσια Κολημήτρα, Ψυχολόγος MSc – Εκπαιδευόμενη Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια