Για την ψυχή, την θεραπεία και την διαπλαισιακότητα
Αντανακλάσεις και προβληματισμοί

Διαπλαισιακά σχέδια – doodles, του συγγραφέα

Πηγή: UNPSYCHOLOGY

από: Steve Thorp

Εισαγωγή: Γκότσης Ηλίας

Το κείμενο που ακολουθεί κινείται σε ένα απαιτητικό θεωρητικό πεδίο, στο οποίο η έννοια της ψυχής, της θεραπείας και της ανθρώπινης εμπειρίας επανεξετάζονται μέσα από μια διαπλαισιακή οπτική. Εκτιμώ ότι η αφετηρία του συγγραφέα είναι μια βασική παραδοχή: ότι η ψυχολογική δυσφορία δεν μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς αν αποκοπεί από τα ευρύτερα συστήματα σχέσεων, πολιτισμού και οικολογίας μέσα στα οποία αναδύεται. Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο δεν απορρίπτει την ψυχοθεραπεία ή την ψυχολογία, αλλά επιχειρεί να την διευρύνει, αναδεικνύοντας τα όριά της ως ενός πεδίου που συχνά λειτουργεί εντός των ίδιων συνθηκών που παράγουν τα φαινόμενα που καλείται να «θεραπεύσει».
Η ψυχολογία, όπως προσεγγίζεται εδώ, μετατοπίζει την εστίαση από το άτομο ως φορέα παθολογίας προς τα πλέγματα σχέσεων και τα πολλαπλά επίπεδα πλαισίου μέσα στα οποία συγκροτείται η ανθρώπινη εμπειρία. Η ψυχή δεν αντιμετωπίζεται ως μια εσωτερική, σταθερή οντότητα, αλλά ως μια δυναμική, αναδυόμενη διεργασία που διαμορφώνεται μέσα από συνεχείς αλληλεπιδράσεις, ροές και μετατοπίσεις. Αντίστοιχα, η θεραπεία δεν νοείται ως διόρθωση ή επούλωση ενός προβληματικού «μέρους», αλλά ως δυνατότητα δημιουργίας συνθηκών σχέσης μέσα στις οποίες μπορεί να αναδυθεί νόημα, μάθηση και μετασχηματισμός.
Κεντρική θέση στο κείμενο κατέχει η έννοια της διαπλαισιακότητας. Η ανθρώπινη εμπειρία προσεγγίζεται ως αποτέλεσμα πολλαπλών, ταυτόχρονων επιπέδων πραγματικότητας που αλληλοεπηρεάζονται με τρόπους μη γραμμικούς και συχνά μη ορατούς. Μέσα σε αυτά τα πλέγματα, τα φαινόμενα που ονομάζουμε «συμπτώματα» ή «παθολογία» μπορούν να ιδωθούν ως εκφράσεις μπλοκαρισμένων ή περιορισμένων ροών, παρά ως ιδιότητες του ατόμου.
Η εισαγωγή θέτει, επομένως, ένα βασικό ερώτημα που διατρέχει ολόκληρο το άρθρο: είναι δυνατόν να σκεφτούμε την ψυχή και τη θεραπεία πέρα από τα κυρίαρχα ψυχολογικά και ιατρικά μοντέλα, χωρίς να απορρίψουμε ό,τι αυτά προσφέρουν, αλλά αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τις εγγενείς τους αντιφάσεις; Και αν ναι, ποιες μορφές σχέσης, διαλόγου και συν-μάθησης θα μπορούσαν να υποστηρίξουν μια τέτοια μετατόπιση;

Μετάφραση- Επιμέλεια: Μυρτώ Νόχου, Ψυχολόγος

Όταν τα πράγματα στην κουλτούρα μας καταρρέουν, τα άτομα αναπόφευκτα θα αντιδράσουν. Με παθολογία. Με βία. Με συνωμοσία. Με επικοινωνία. Με φροντίδα και καλοσύνη. Με ενσυναίσθηση. Με αναζητήσεις για κατανόηση και νόημα. Με πόνο. Με «θεραπεία» και «επούλωση». Οι ψυχολογικές θεραπείες και οι άλλες σχετικές θεραπευτικές πρακτικές υποτίθεται ότι βοηθούν, αλλά είναι ταυτόχρονα ενσωματωμένες στα ίδια τα συστήματα που δημιουργούν τις παθολογίες. Είναι δυνατόν άραγε να διασωθούν κάποια πράγματα που θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν σε αυτόν τον περίπλοκο και προβληματικό τρόπο ζωής, αναπόσπαστο μέρος του οποίου είμαστε όλοι;

Αντανακλάσεις

Τα ανθρώπινα όντα είναι μόνο μια ένδειξη του συνειδητού και ασυνείδητου ‘’ζειν’’, σε ένα συμβιωτικό δίκτυο ή πλέγμα ζωής και μη-ζωής. Ωστόσο, βιώνουμε τους εαυτούς μας σαν «εαυτούς» – σαν ξεχωριστές ψυχολογικές και πνευματικές οντότητες – ψυχές – συνδεδεμένες, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, με άλλες οντότητες. Μπαίνουμε στον πειρασμό να κατανοήσουμε ή να αποδώσουμε νόημα στην προσωπική μας ύπαρξη – ωστόσο η πρόκληση είναι απλώς να μπορέσουμε να ακολουθήσουμε το νήμα από το κουβάρι…
…Η σχεσιακή διαπλαισιακότητα είναι σαν άπειρες επιστρώσεις ζωής και εμπειρίας –λεπτές, με δυνατότητα αντίδρασης και σταδιακά αυξανόμενες χωρίς σταματημό. Κάθε αλλαγή δημιουργεί μια άλλη αλλαγή. Κάθε μετατόπιση υποκινεί μια άλλη μετατόπιση. Η κίνηση είναι συνεχής. Επίσης, υπάρχει ένα νόημα και μέσα στο σύστημα, αλλά αυτό δεν είναι προβλέψιμο, ούτε έχει όρια «από εδώ ως εκεί»…
…Κάθε τρύπα σε αυτό το δίκτυο είναι ένα κομμάτι ψυχής. Κάθε θραύσμα ψυχής είναι εξαρτώμενο από όλα τα άλλα – οι θέσεις ή οι εσοχές δεν είναι σταθερές ή αμετάβλητες. Δεν έχει την ίδια, μόνιμη εικόνα δια βίου, αλλά έχει μια αναγνωρίσιμη, διαρκώς μεταβαλλόμενη εκδοχή αυτής της εικόνας – πάντοτε εξελισσόμενη, πάντοτε μοναδική, πάντοτε σε σχέση με…
…Η εικόνα είναι το όλον αλλά και μέρος του όλον. Το σχήμα που έχει το όλον μπορεί να αναγνωρίζει τα θραύσματα της εικόνας του κάθε ζώντος συστήματος σε σχέση με
όλα τα άλλα ζώντα συστήματα. Όποιο κομμάτι αναδύεται σε κάθε επίπεδο/επίστρωση επηρεάζει την ίδια στιγμή άλλα κομμάτια της εικόνας, της ενέργειας, της μνήμης, των δυνατοτήτων και της μάθησης…
…Αυτά τα κομμάτια τυλίγονται και ξετυλίγονται, μπερδεύονται και ξεμπερδεύονται διαρκώς. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ένα «υγιές σύστημα» ως ένα σύστημα όπου υπάρχει ελεύθερη ροή – όπου οι ψυχολογικές ενέργειες και οντότητες είναι πάντοτε σε κίνηση: ακολουθώντας τα κανάλια ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν κανάλια, που
δημιουργούν ροές, που δημιουργούν κανάλια…
…Μέσα και μεταξύ αυτών των στρωμάτων του πλαισίου ρέουν αυτά τα κανάλια. Κάθε φορά που εμείς (μεμονωμένα ανθρώπινα συστήματα μάθησης) αγγιζόμαστε/προσεγγιζόμαστε/συγκινούμαστε/επηρεαζόμαστε από τις ροές, υπάρχει μια στιγμή επίδρασης, μια συγκίνηση, μια δυνατότητα για μάθηση και νόημα…
…Το βίωμα του ‘εγώ’ μέσα στο χρόνο αποτελεί ένα αστερισμό, έναν συνδυασμό, μια συσσώρευση αυτών των στιγμών που δημιουργούν την εμπειρία αυτού που ονομάζουμε «ψυχή» – ακεραιότητα – μια στιγμή κατά την οποία ο εαυτός ενός ατόμου αισθάνεται ενσωματωμένος στον κόσμο με την μέγιστη δυνατή ελευθερία, αισθάνεται σχηματοποιημένος» με τον πιο αυθεντικό τρόπο μέσα στο οικοσύστημα που βρίσκεται (eco – niche – Plotkin), αισθάνεται μέρος του είδους του με τον πιο καθαρό τρόπο (Μαρξ)…
…Εάν το σύστημα είναι μπλοκαρισμένο ή είναι εμποτισμένο με τάσεις αλλά έχει περιορισμένο εύρος ή στηρίζεται σε περιορισμένες, καταχωνιασμένες εκδοχές της αλήθειας, των πεποιθήσεων ή των υποθέσεων (τα «ψυχρά» δεδομένα), δημιουργεί μοτίβα από τα οποία αναδύεται αναπόφευκτα ο διπλός δεσμός, οι συγκρούσεις και οι παρεξηγήσεις…
…Όλα τα παραπάνω αναδύονται «τυφλά» – δηλαδή χωρίς να είναι πλήρως ορατές οι αιτίες που οδηγούν σε αυτό το αποτέλεσμα – ποτέ δεν μπορούν να γίνουν πλήρως
ορατές – και επομένως είναι αδύνατο να κατανοηθούν απόλυτα. Μόνο η αναγνώριση των μη ορατών επιπέδων του πλαισίου μπορεί να προσφέρει την δυνατότητα για «αμοιβαία μάθηση στη σχέση» (ή για συν -μάθηση)….
…Το μπλοκαρισμένο ή περιορισμένο οικοσύστημα παράγει μη ορατές συνέπειες στα ζώντα συστήματα που υπάρχουν μέσα σε αυτό. Στην ανθρώπινη σκέψη και συμπεριφορά, οι συνέπειες μπορεί να είναι το να δημιουργηθούν κουλτούρες που είναι «κλειστές» προς τις άλλες κουλτούρες και συστήματα (οικονομικά, πολιτικά, κοινωνικά) το εσωτερικό των οποίων διακρίνεται από διπλό δεσμό, αυτοεκπληρούμενες προφητείες, περιορισμένες δυνατότητες περιγραφής, συγκρούσεις και ζητήματα μεγάλης κακοήθειας…
…Το άτομο που έχει εγκλωβιστεί σε ένα σύστημα που είναι μπλοκαρισμένο, διαστρεβλωμένο, περιορισμένο, στάσιμο ή ακινητοποιημένο μπορεί να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να «ταιριάξει», δεν μπορεί να «χωρέσει». Η εμπειρία του «ταιριάσματος» για το κάθε ξεχωριστό άτομο αφορά πολλαπλά επίπεδα. Η αντίδραση του ατόμου σε πολιτισμικό επίπεδο είναι το να βιώσει αυτή τη συνθήκη ως ένα πρόβλημα που χρειάζεται να λυθεί, άρα σαν μια ασθένεια, ή μια ενόχληση ή μια εμπειρία μη ταιριάσματος σε πολλαπλά επίπεδα, όπως το οργανικό, το ψυχολογικό, το συμπεριφορικό και το πνευματικό επίπεδο…
…Το σύστημα, ωστόσο, «επεξεργάζεται» το πρόβλημα μόνο σε ένα ή δύο από τα επίπεδα του πλαισίου. Για παράδειγμα, είτε σε ένα ιατρικό πλαίσιο είτε εκτός αυτού –
εστιάζουμε σε δύο πόλους την «διόρθωση» ή την «θεραπεία», αλλά κανένας από τους δύο πόλους δεν μπορεί να ενσωματωθεί μέσα ή ενδιάμεσα στα πολλαπλά επίπεδα του πλαισίου και των σχέσεων…
…Ένας τρόπος με τον οποίο μπορεί να βιώσει το κάθε ξεχωριστό άτομο την παραπάνω συνθήκη είναι μέσα από την αντίληψή του για το «σχήμα» και για το
«ταίριασμα». Το σχήμα προσεγγίζει την αναδυόμενη εμπειρία της εικόνας, του εαυτού, της ψυχής, της θέσης στο οικοσύστημα, της κληρονομιάς, της αντίληψης του
ανθρώπου ως «λευκή πλάκα«, της ανατροφής, της προσωπικότητας (ανάλογα με τη μεταφορά που χρησιμοποιείται). Το σχήμα αναδύεται ως ιδέα ή εικόνα από ένα
μέρος του αυθεντικού εαυτού και στη συνέχεια δημιουργεί ένα σχήμα για τον εαυτό- με μετατοπίσεις μέσα και μεταξύ των διαπλαισιακών στρωμάτων των συστημάτων
εντός των οποίων ζούμε…
…Από αυτό το σημείο μπορεί να αναδυθεί η μεταφορά του σχήματος και του ταιριάσματος. Αυτό εξαρτάται από μια φαντασίωση για κάτι ή για κάποιον που
έχουμε γίνει ή στοχεύουμε να γίνουμε – μια κατάσταση, μια συνθήκη ή ένας στόχος για τα οποία εργαζόμαστε ή προσπαθούμε να φτάσουμε. Ωστόσο, τη στιγμή που
διορθώνουμε μια τάση (ή δουλεύουμε με μια περιορισμένη μεταφορά) χάνουμε τη ροή, εγκλωβιζόμαστε στα στρώματα και το σχήμα μας δεν είναι αρκετά εύπλαστο για να συνεχίσει να μαθαίνει και να ανταποκρίνεται στα κανάλια, στις ροές και στις θέσεις μεταξύ και κάτω από αυτά…
…Το ταίριασμα είναι μια εσωτερική ατομική εμπειρία – με συναισθηματικές, γνωστικές, οργανικές και ενστικτώδεις διαστάσεις –που προκύπτει από τις προσδοκίες και τις υποθέσεις των πολιτισμών και των συστημάτων. Αντίθετα, το σχήμα αφορά στο πως είμαστε όλοι – και ιδανικά στο πως θα έπρεπε να ταιριάζουμε όλοι στον κόσμο. Δεν μπορούμε να ταιριάξουμε επειδή η αποδεκτή ποικιλομορφία και οι αποδεκτές διαφορές ορίζονται από κολλώδη και άρρωστα συστήματα, ο πυρήνας των οποίων διακρίνεται από την εκμετάλλευση…
…Το να μένει κανείς προσκολλημένος μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση μιας παθολογίας η οποία οδηγεί σε μια τελματώδη ή κολλώδη «διαταραχή» που αντανακλά την θέση του ατόμου μέσα σε ένα σύστημα, το μέλος ή τα μέλη του οποίου έχουν εμπλακεί σε οικογενειακές, κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές παγίδες. Τα κολλώδη μέρη του συστημικού πλέγματος ή δικτύου ελέγχουν τους τρόπους που οργανώνονται οι ανθρώπινες σχέσεις ενώ σε ένα ευρύτερο και πιο καίριο επίπεδο ελέγχουν τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι συνδέονται με τη «φύση»…
…Σε σχέση με αυτό το ζήτημα διατυπώνεται η υπόθεση ότι οι άνθρωποι είναι διαχωρισμένοι ή έχουν διαχωριστεί από αυτό που ονομάζεται «φύση». Αυτή η υπόθεση αποτυπώνεται στις πρακτικές εξόρυξης οι οποίες προέκυψαν για να χτίσουν και να εδραιώσουν τα ιστορικά και τα σύγχρονα καπιταλιστικά συστήματα. Ωστόσο εκεί βρίσκεται ταυτόχρονα και η αντικουλτούρα, το λεγόμενο «εναλλακτικό παράδειγμα» που λέει ότι μπορούμε να ζήσουμε σε αρμονία με αυτό που λέγεται «φύση» (λέγοντας με υπονοούμενο και με ειρωνεία ότι θα συνεχίσουμε να παραμένουμε διαχωρισμένοι από τους ανθρώπους) και να αποφεύγουμε τον «αφύσικο» υλισμό …
…Ωστόσο, η φύση δεν είναι μια οντότητα την οποία έχουν καταστρέψει οι άνθρωποι ή με την οποία μπορούν να ζήσουν σε αρμονία ή μπορούν να την σώσουν – είναι μια
αναγωγική έννοια που αντανακλά υποθέσεις για την «ισορροπία», την «ομοιόσταση» και την «αφθονία» – ή για κάποια «χρυσή εποχή» της «αλληλοπεριχώρησης» στην οποία μπορεί να επιστρέψει κανείς ή να εξελιχθεί προς αυτή μέσα από κοινότητες ανώτερων ανθρώπινων εαυτών και ψυχών…
…Είναι ξεκάθαρο σε πολλούς το γεγονός ότι οι αποικιοκρατικές και ευγονικές ιδέες είναι θεμελιωδώς ενσωματωμένες στον «εξορυκτικό καπιταλισμό» (extractivecapitalism), ωστόσο και τα εναλλακτικά παραδείγματα έχουν επίσης αντίστοιχες ιδέες στον πυρήνα τους – με ατελείωτες επαναλήψεις – λούπες και σπείρες διπλών δεσμών και αντιφάσεων. Αν είμαι ένας ανώτερος, αφυπνισμένος και πολύ ανεπτυγμένος άνθρωπος, τότε κάποιος άλλος δεν είναι…
…Η ίδια η ονομασία της «φύσης» φέρει μια πολιτισμική παραδοχή αρμονίας – θεοποιημένη ως ένα αρχέτυπο «Μητέρας» ή «Γαίας». Αυτό θα μπορούσε να μετασχηματιστεί διαπλαισιακά και να πολλαπλασιαστεί σε απεικονισμένες και ενσωματωμένες σχέσεις μεταξύ των διαφόρων ζώντων οργανισμών, συστημάτων και τόπων. Σε αυτήν την πολυεπίπεδη αντιμετώπιση, η έννοια του «μόχθου» μπορεί να επαναδιατυπωθεί ως μια μεταφορά για τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αλλά και οι μη ανθρώπινοι οργανισμοί ενεργούν πάνω και μέσα στο ποικιλόμορφο φυσικό και μη φυσικό σύστημα που ονομάζουμε «φύση»…
…Αυτό εξακολουθεί να είναι μια οικολογική ανησυχία: «η οικολογία του ζωντανού κόσμου είναι γεμάτη από σκέψη». Αν δεν είμαστε ενσωματωμένοι σε αυτό το πράγμα που ονομάζουμε «φύση», εμείς (δηλαδή οι άνθρωποι και τα μη ανθρώπινα όντα ως συστήματα) εξακολουθούμε να αποτελούμε συλλογικά μέρος ενός «κάτι» – μέρος από το «όλον» ίσως – και η αλληλεξάρτηση μας αποκτά νόημα, είτε την επιδιώκουμε είτε όχι…
…Εν τω μεταξύ, το πλεόνασμα που προκύπτει από την εργασία μας (των ανθρώπων και των μη ανθρώπινων όντων) μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από ακινητοποιημένα συστήματα –όπως είναι μια καπιταλιστική οικονομία– ή θα μπορούσε να οδηγήσει στην δόμηση των προϋποθέσεων για την δημιουργία ενός διαπλαισιακού συλλογικού πράγματος – που θα βιωθεί από την κάθε ξεχωριστή ψυχή ως μια αίσθηση «γεμάτης ψυχής». Ίσως, τότε «η ψυχή είναι σε πλεόνασμα»…
…Επομένως σε αυτή την συνθήκη δεν υπάρχει θέση για έναν ανώτερο -κυρίαρχο άνθρωπο ή για ένα ανώτερο -κυρίαρχο έθνος. Η ίδια η λέξη υπονοεί μια φαντασίωση ελέγχου -σταθερής κληρονομιάς, ευγονισμού, ανθρωποκεντρισμού, ιεραρχίας και συνειδητού σκοπού. Η ιδέα και η πρακτική «κολλάνε» αναπόφευκτα στα περιορισμένα επίπεδα και πλαίσια, δημιουργώντας τον δικό τους ιδιαίτερο διπλό δεσμό. Τα «δεδομένα» στη συνέχεια εξασθενούν και παγώνουν – συγκρατούνται σε ένα ή δύο στρώματα, κολλάνε στις διακλαδώσεις και στους μαιάνδρους των πολύπλοκων συστημάτων – απομονώνομαι και αποκόβονται από τις ευρύτερες οικολογίες…
…Παρομοίως η φαντασίωση της «ομοιόστασης» – ως φυσικοί βρόχοι ανατροφοδότησης – λειτουργεί μόνο σε περιορισμένα σημεία και μόνο με τις παραμέτρους που τίθενται από το ευρύτερο σύστημα. Η φαντασίωση της ομοιόστασης οραματίζεται ότι η «φύση» είναι αυτοσυντηρούμενη και λειτουργεί με μοτίβα που διακρίνονται από προβλεψιμότητα και συνειδητότητα. Ωστόσο η λειτουργία τοποθετείται μόνο μέσα σε περιορισμένα και περιοριστικά πλαίσια – δημιουργώντας μια παθολογική συνθήκη για τα συστήματα και για τα άτομα αντίστοιχα…
…Εάν ένα άτομο είναι «επιτυχημένο» στο να ζει μέσα στα πλαίσια αυτών των περιορισμένων ψευδοπολυπλοκοτήτων, τότε αυτό οδηγεί σε ένα είδος τρέλας που
μπορεί να αναγνωριστεί μόνο από «έξω» από την θρησκεία, την εταιρία, το οικονομικό σύστημα, το έθνος και την οικογένεια. Μέσα σε αυτά τα περιβάλλοντα όλα
φαίνεται να είναι «κανονικά». Αντίθετα, εάν το άτομο δεν καταφέρει να «ταιριάξει», το βίωμα μέσα στο σύστημα γίνεται αντιληπτό ως ένα σύμπτωμα προσωπικής παθολογίας…
…Έτσι, η θεραπευτική διαδικασία ενέχει αναπόφευκτα μια αντίφαση. Το άτομο που τα καταφέρνει μέσα σε ένα περιοριστικό και απομονωτικό σύστημα υιοθετώντας
«τρελές» συμπεριφορές, δεν θα αναζητήσει ποτέ «θεραπεία» (εκτός αν φύγει ή διωχθεί από το σύστημα και βιώσει κάποιου είδους κρίση που δεν μπορεί πλέον να
αγνοηθεί)…
…Ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να χαρακτηριστεί «κοινωνιοπαθής ή ναρκισσιστής» κρίνοντας εξωτερικά, όμως εσωτερικά οι ίδιοι βιώνουν ότι το σχήμα
τους είναι «ταιριαστό» το ίσοι και οι ψυχολογικές και σχεσιακές ανάγκες τους. Αυτό, ωστόσο, ισχύει μόνο υπό το φως μιας περιορισμένης «ροής» και υπό την ύπαρξη
των διαφόρων επιπέδων του εαυτού που διαιωνίζουν την ακινησία της κοινότητας, του συστήματος ή της κοινωνίας…
…Ωστόσο, όσα άτομα πηγαίνουν σε θεραπεία για να θεραπεύσουν τα συμπτώματα που αναδύονται από τις εμπειρίες που έχουν βιώσει μέσα σε συστήματα
περιορισμένα, εξασθενημένα, ακινητοποίημένα και γεμάτα από διπλούς δεσμούς (όπως είναι η οικογένεια, οι χώροι εργασίας, οι κοινωνίες, οι κουλτούρες και τα
οικοσυστήματα) είναι πιθανό να βιώσουν αντίστοιχες εκδοχές των ίδιων ιδεών, μοτίβων και δυναμικών εξουσίας…
…Οι θεραπευτές ονομάζουν μια εκδοχή αυτής της συνθήκης «μεταβίβαση», αλλά αυτό οδηγεί στην υπόθεση ότι ο θεραπευτής είναι δυνατό να παραμείνει έξω από το
καταστροφικό σύστημα (είτε αφορά στο παρελθόν είτε αφορά στο εδώ-και- τώρα). Ωστόσο, οι σχέσεις που δημιουργούνται είναι πραγματικές και όχι απόηχοι των
προσκολλήσεων και των τραυμάτων του παρελθόντος…
…Πολλά από αυτά τα περιορισμένα πλαίσια και περιβάλλονται είναι χαρακτηριστικά της κουλτούρας πολιτισμών – Η κουλτούρα της θεραπείας δεν είναι διαχωρισμένη
από την κυρίαρχη κουλτούρα, αλλά αναδύεται και λειτουργεί μέσα σε αυτή. Πρόκειται για υποσκάπτουσες, μη ορατές, περιοριστικές διαδικασίες οι οποίες θα αποτελέσουν
αναγκαστικά μέρος της ζωής και της δουλειάς του θεραπευτή –ακόμα και αν είναι πολύ προσεκτικός…
…Λίγοι θεραπευτές θα αρνηθούν να προσπαθήσουν να βοηθήσουν στην επίλυση ενός προβλήματος που φέρνει ο πελάτης ή θα αρνηθούν να εργαστούν για να
θεραπεύσουν ένα σύμπτωμα ή μια δυσφορία του. Όλοι οι εκπαιδευμένοι και «αναγνωρισμένοι» ψυχοθεραπευτές λειτουργούν –σε κάποιο βαθμό– σύμφωνα με
ένα οιονεί ιατρικό «κλινικό» ιδεολογικό πρίσμα. Άλλοι δουλεύουν με «εναλλακτικά» μοντέλα σύμφωνα με τα οποία τα ψυχολογικά και τα σωματικά συμπτώματα
θεωρούνται πνευματικές παθολογίες (και υπάρχουν πνευματικά «φάρμακα» ή «φυσικές θεραπείες»), ή με θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες οι απαιτήσεις των
σταδίων και των αναπτυξιακών γραμμών θεωρείται ότι έχουν διαταραχθεί ή δεν έχουν ικανοποιηθεί..

…Σε όλες τις συνθήκες η θεραπευτική παρέμβαση αναδύεται μέσα από τα ίδια τα πολιτισμικά συστήματα, τα οποία δημιούργησαν εξαρχής τις ρίζες της παθολογίας….

Διαβάστε επίσης: Ψυχοθεραπεία και την μετανεωτερικότητα

Ο μόνος τρόπος να ξεπεράσουμε τον διπλό δεσμό – πρόκειται για έναν διστακτικό ισχυρισμό που βασίζεται στην προσωπική μου εμπειρία ως θεραπευτής (και πελάτης) όλα αυτά τα χρόνια και έτσι φέρει αναγκαστικά την υποκειμενική μου ματιά – θα μπορούσε να είναι η δημιουργία ενός χώρου για σχέση και σύνδεση μέσα στον οποίο θα μπορέσει να προκύψει η αμοιβαία διαπλαισιακή μάθηση (συν – μάθηση, όπως έχει ονομάσει η Nora Bateson) και θα μπορέσουν να αναδυθούν οι κρυφές εικόνες και οι δυνατότητες του εαυτού και της ψυχής του ατόμου στον πολυεπίπεδο αστερισμό των θερμών δεδομένων της Nora Bateson τα οποία ρέουν ελεύθερα…
…Με αυτή τη διαπλαισιακή λογική, η θεραπεία δεν αφορά στην προσπάθεια για επούλωση ή στην εστίαση στο «προβληματικό» άτομο. Ίσως η έμφαση θα έπρεπε να δίνεται στην απλή διάθεση των κατάλληλων συνθηκών για την δημιουργία σχέσης και σύνδεσης που θα χωρέσουν μια ανάκατη συζήτηση, όπως μπορεί να συμβαίνει κάποιες φορές στη θεραπεία οικογενειακών συστημάτων, στην θεραπείας ανοιχτού διαλόγου ή σε άλλες παρόμοιες προσεγγίσεις. Τότε μπορεί να αναδυθεί η διάθεση για διερεύνηση των βέλτιστων συνθηκών που θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν περαιτέρω ζεστές και ανάκατες ακατάστατες συνομιλίες (μερικές φορές αυτή η συνθήκη ονομάζεται «θεραπευτική συμμαχία»)…
…δεδομένου ότι κάθε συζήτηση που λαμβάνει χώρα είναι διαφορετική, καινούρια, και συμβαίνει στο εδώ και τώρα, μεταξύ δύο (ή περισσότερων) μοναδικών έμψυχων, σύμπλοκων, ζώντων ανθρωπίνων συστημάτων σε ένα πεδίο με μυριάδες πλαίσια, τι μπορούμε να γνωρίζουμε; Ίσως θα μπορούσαμε να εξερευνήσουμε τις ίδιες τις συνθήκες καθώς και την εγκυρότητα αυτών των παράξενων συνομιλιών και να δούμε που θα μας βγάλουν…

Προβληματισμοί – ερωτήματα:

1. Μπορούν να γίνουν τέτοιες συνομιλίες σε ένα πλαίσιο ατομικής θεραπείας μέσα σε μια κοινωνία που βασίζεται στον διπλό δεσμό, σε ιδέες «ατομοποίησης» και ατομικής εκπροσώπησης; Αν ναι, ποιες θα ήταν οι «προϋποθέσεις» που απαιτείται να πληρούν οι θεραπευτές/τριες, οι σύμβουλοι και οι προπονητές/τρις – coaches ητές που θα επιχειρούσαν να τις πραγματώσουν;
2. Είναι η οικογένεια ένα «σύστημα» μέσα στο οποίο μπορούν να αναδυθούν και να ρέουν ελεύθερα τόσο οι δυσλειτουργίες όσο και τα θερμά δεδομένα (και ως εκ τούτου μπορεί να επιτραπεί το να προκύψει η συν-μάθηση); Πως θα μπορούσε αυτό να υποστηριχθεί από έναν οικείο άγνωστο (τον θεραπευτή- την θεραπεύτρια), ή αυτή η άποψη και η πρακτική ενέχουν μια αντίφαση ως όροι; Τι μπορούν να μας διδάξουν προσεγγίσεις όπως ο Ανοιχτός Διάλογος;
3. Μπορεί μια κοινότητα, ένας πολιτισμός, ένας οργανισμός ή ένας τομέας να είναι συστήματα εντός των οποίων η αντιλαμβανόμενη από το κάθε μέλος «δυσλειτουργία» και τα θερμά δεδομένα μπορούν να αναδυθούν και να ρέουν ελεύθερα; Πώς μπορούν οι συζητήσεις να έχουν ροή πέρα από τα όρια αυτών των ημικλειστών και περιοριστικών συστημάτων ή τμημάτων των συστημάτων για να καταφέρουν να γκρεμίσουν ένα φραγμένο σημείο ή ένα εμπόδιο;
4. Πώς μπορεί ένα άτομο που είναι μέσα σε συστήματα, ή αποτελεί μέρος ή τμήμα αυτών, να βρει το δρόμο του μέσα σε αυτά χωρίς να νιώθει τις επιρροές και τις κρυφές, υποσκάπτουσες παθολογίες και χωρίς να πέσει, ασυνείδητα, θύμα των συμπτωμάτων που ενυπάρχουν μέσα σε αυτά; Είναι αναπόφευκτο το γεγονός ότι αυτές οι παθολογίες θα εμφανιστούν με αυτόν τον τρόπο; Υπάρχουν άλλες δυνατότητες;
5. Πώς μπορούν να βιωθούν οι ιδέες και οι πρακτικές της «οικολογίας του νου», χωρίς να καταφεύγουμε σε απλουστευτικές έννοιες όπως αυτή της «καλοπροαίρετης φύσης»; Πώς μπορούν τα όρια των εμπειριών μας στην οικολογία να μας βοηθήσουν να μάθουμε και να θεραπεύσουμε; Πώς μπορεί να αναγνωριστεί η εργασία των ανθρώπων αλλά και των μη ανθρώπινων όντων και να ενσωματωθεί η αίσθηση ότι αποτελούν διαρκώς μεταβαλλόμενες ολότητες που είναι μέρη άλλων ολοτήτων;
6. Ποιες είναι οι διαδικασίες, οι ιδέες και οι συζητήσεις που θα μπορούσαν να είναι «θεραπευτικές» – με την έννοια του να είναι βοηθητικές στην αναπλαισίωση της ζωής ενός ατόμου, στον ανασχηματισμό ή αναπροσαρμογή των ίσιων των ατόμων και στον επανασχεδιασμό των συστημάτων;
7. Μπορούν ποτέ να πραγματοποιηθούν αυτές οι διεργασίες σε έναν επαγγελματικό θεραπευτικό χώρο; Είναι αυτά οι χώροι και τα πλαίσια κατάλληλα για αυτό τον σκοπό; Είναι σχετικά και επαρκή για αυτή την εργασία; Τι μπορεί να χρειάζεται να αλλαχτεί, να μετατοπιστεί, να ανοιχτεί, να επανεκκινηθεί η ροή του; Τι θα μπορούσε να χρειάζεται απλά να προσεχθεί και να δουλευτεί;
8. Υπάρχουν άλλοι τόποι και άλλοι χώροι μέσα στους οποίους θα μπρούσε να είναι δυνατές αυτές οι διεργασίες; Οι άνθρωποι χρειάζονται ανθρώπους και τα εργαστήρια θερμών δεδομένων έρχονται στην σκέψη σαν ενδεχόμενα αλλά είναι πιθανό να υπάρχουν και άλλα – επομένως που θα μπορούσαμε να τα βρούμε; Και τι θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ή να προσαρμόσουμε εάν δεν υπάρχουν άλλοι τόποι στο παρόν;

Διαβάστε επίσης: Οι Ανθρωπιστικές Υπαρξιακές Θεωρίες και η σχέση του κοινωνικού με το υπαρξιακό

Όροι και πηγές

Διαπλαισιακότητα -Transcontextuality: ’’Η διαπλαισιακή αλληλεπίδραση είναι η αναγνώριση ότι τα πολύπλοκα συστήματα δεν βρίσκονται σε κάθε ένα μεμονωμένο πλαίσιο, αλλά μάλλον διαμορφώνονται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ πολλαπλών πλαισίων που αλληλοεπικαλύπτονται στην καθημερινή επικοινωνία αλλά μεταξύ των ζώντων συστημάτων’’. https://batesoninstitute.org/warm-data- labs/ και δείτε επίσης το βιβλίο της Nora Bateson, Small Arcs of Larger Circles:  ‘‘Transcontextuality’’,σελ. 79-81, Triarchy Press, 2016.

Διπλός δεσμός – Double Bind: ’’Ο Διπλός Δεσμός περιγράφεται στην σχετική θεωρία ως ένα αρνητικό φαινόμενο που παρουσιάζεται στις σχέσεις όταν ένα σημαντικό πρόσωπο εντάσσει ένα παράδοξο που δεν αφήνει χώρο για καμία έξοδο διαφυγής από αυτό’’. https://psychology-spot.com/double-bind-theory/. Το εν λόγω φαινόμενο σκιαγραφήθηκε για πρώτη φορά από τον Gregory Bateson και τους συνεργάτες του στις μελέτες τους για την σύνδεση του διπλού δεσμού με την εμφάνιση της σχιζοφρένειας, αλλά έκτοτε διευρύνθηκε το πλαίσιο και το νόημα της έννοιας.  

Θερμά δεδομένα – Warm Data: ’’Τα θερμά δεδομένα είναι οι ζωντανές πληροφορίες  που ενυπάρχουν στις διαπλαισιακές συσχετίσεις ενός ζώντος συστήματος’’. Nora Bateson: «Νέες λέξεις για να χωρέσουν τον μη ορατό κόσμο των ενδεχομένων: Θερμά δεδομένα -Warm Data, Συν-μάθηση – Symmathesy και Αφανιποίεσις – Aphanipoiesis», στο Unpsychology τεύχος 8: An Anthology of Warm Data, 2022: https://www.unpsychology.org ή Εδώ

Συν- μάθηση – Symmathesy: ’’Η συν-μάθηση είναι το δημιούργημα της αμοιβαίας διαπλαισιακής διαδικασίας απόκτησης γνώσης’’. Nora Bateson: «Νέες λέξεις για να χωρέσουν τον μη ορατό κόσμο των ενδεχομένων: Θερμά δεδομένα -Warm Data, Συν -μάθηση – Symmathesy και Αφανιποίεσις – Aphanipoiesis», στο Unpsychology τεύχος 8: An Anthology of Warm Data, 2022: https://www.unpsychology.org ή Εδώ. Δείτε επίσης Small Arcs of Larger Circles : ‘Transcontextuality’, σελ. 168-193 & https://medium.com/@norabateson/symmathesy-709a39ccb5bc

Οικολογία του Νου – Ecology of Mind: ’’Για τον Bateson, η οικολογία του έμβιου κόσμου είναι γεμάτη νόηση. Πρόκειται για νοήσεις που συγκροτούνται σχεσιακά, μέσα σε δίκτυα, μέσω της δραστηριότητάς τους και της πραγματικής εξελικτικής διαδικασίας της ζωής τους. Ο Bateson αντιλαμβάνεται τα οικοσυστήματα ως οικολογίες του νου. Επίσης αντιλαμβάνεται και τους οργανισμούς ως οικολογίες του νου’’.”: Jon Goodbun, «Gregory Bateson’s Ecological Aesthetics – an addendum to Urban Political Ecology» στο www.field-journal.org  τεύχος 4 (1) – δείτε επίσης το Gregory Bateson, Steps to an ecology of Mind. https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/S/bo3620295.html

Το Πλέγμα – TheMesh: ’’Παρατηρήστε το πως η «μπλεγμένη τράπεζα» του Δαρβίνου προτείνει να οραματιστούμε διασυνδεδεμένες μορφές ζωής ως ένα σύνολο — και τι είναι οικολογία αν όχι η μελέτη της διασύνδεσης αυτής καθαυτής; Όμως τι είναι αυτό το σύνολο αν όχι ένα ρέον, μεταβαλλόμενο, μπλεγμένο πλέγμα από ασαφής – πολύσημες οντότητες που γίνονται ακόμη πιο ασαφής και πολύσημες όσο τις παρατηρούμε από πιο κοντά; Ή μήπως, για να φέρω και μια άλλη σκέψη στη συζήτηση, το σύνολο είναι ένα πλέγμα, μια πολύ περίεργη και εντελώς ανοιχτή  μορφή, χωρίς κέντρο ή άκρες’’.“Timothy Morton, «The Mesh» στο Environmental Criticism for the Twenty-First Century, Routledge, 2011 και στο https://www.academia.edu/1046913/The_Mesh

Ενάντια στη Φύση – Against Nature: Ο Timothy Morton αναφέρει ξανά: ’’Ένα από τα πράγματα που έχουν καταστραφεί στην σύγχρονη κοινωνία είναι η σκέψη. Δυστυχώς, μια από τις κατεστραμμένες ιδέες είναι η φύση αυτή καθαυτή. Πως μπορούμε να μετακινηθούμε από την αντίληψη μας για αυτό που ονομάζουμε «φύση» ως ένα αντικείμενο που βρίσκεται «μακριά»; Και πως μπορούμε να αποφύγουμε τις «νέες και βελτιωμένες» εκδοχές που καταλήγουν να κάνουν σχεδόν το ίδιο πράγμα με τις παλαιότερες (ενσωμάτωση, ροή και ούτω καθεξής), απλώς με πιο «ψαγμένο», πιο «cool», πιο «εκλεπτυσμένο» τρόπο; Όταν συνειδητοποιούμε ότι όλα είναι αλληλένδετα, δεν μπορούμε να παραμείνουμε στην αντίληψη ενός ξεχωριστού, ενιαίου, υλικού – συγκεκριμένου πράγματος, που βρίσκεται «μακριά» και ονομάζεται «φύση».
ecologywithoutnature.blogspot.com/p/about.html
στην ουσία, αποτελείται από το μοναδικό σύνολο σχέσεων ενός πράγματος με κάθε άλλο πράγμα στο οικοσύστημά του.Η οικολογική θέση ενός πράγματος – η ψυχή του – είναι αυτό που το κάνει αυτό που είναι βρίσκεται στο βαθύτερο, ευρύτερο και πιο φυσικό επίπεδο ταυτότητας».Bill Plotkin, The Journey of Soul Initiation, p15, New World Library, 2021

Η ψυχή σαν ένα βελανίδι – Soul as acorn: ’’-Scott London: Στο The Soul’s Code αναφέρεσαι σε κάτι που ονομάζεις  θεωρία του βελανιδιού. Τι είναι αυτό; –James Hillman: Λοιπόν, είναι περισσότερο ένας μύθος παρά μια θεωρία. Ο μύθος του Πλάτωνα εξηγεί ότι ερχόμαστε στον κόσμο με ένα πεπρωμένο, ωστόσο χρησιμοποιεί την λέξη παράδειγμα ή πρότυπο αντί για την λέξη πεπρωμένο. Η θεωρία του βελανιδιού εξηγεί ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη/μοναδική εικόνα που ανήκει στην κάθε ξεχωριστή ψυχή.”: https://www.scott.london/interviews/hillman.html και επίσης στο The Soul’s Code: In Search of Character and Calling, Grand Central Publishing, 1997.

Η ψυχή σε πλεόνασμα – Soul is in the surplus: «Αυτό το πλεόνασμα που είναι η ψυχή μπορεί να ονειρευτεί μια ανώτερη, καθολική ιδέα, αλλά Αυτές οι ιδέες είναι πάντα μοναδικές και επηρεάζονται από ιδιωτικές επιθυμίες.Δεν μπορούν να γενικευτούν» (σελ. 106);«Το πλεόνασμα τροφοδοτεί το σώμα που τροφοδοτεί την ψυχή» (σελ. 134): McKenzieWalk, MolecularRed: Theory for theAnthropocene, VersoBooks, 2016.

Είδος είναι: «Υπάρχει μόνο μία ελπίδα, και αυτή είναι στην αιώνια ζωή, αλλά αυτή η ατελείωτη ζωή έχει σημείωση έχει να κάνει με το πνεύμα ή ακόμα και την ιδέα.Δεν είναι καθολικό.υπάρχει μόνο στην αίσθηση του μοιρασμένου ύπαρξη.Τα έμβια όντα είναι σύντροφοι το ένα του άλλου, ακόμη και στους αγώνες τους μεταξύ τους. Η ύπαρξη του είδους μας χάνεται από την κοινή ζωή όταν κάνουμε μια γιορτή μιας συγκεκριμένης ιδέας, α ιδιαίτερη αγάπη , ή μια συγκεκριμένη εργασία…”: MckenzieWark, MolecularRed, Theory for otherAnthropocene, Verso, 2016.

Μεταβίβαση – transference: ‘’Είναι το φαινόμενο κατά το οποίο ένα άτομο μεταφέρει τα συναισθήματα ή τις επιθυμίες που σχετίζονται με ένα σημαντικό πρόσωπο της ζωή τους – όπως ένας γονέας – σε κάποιον που δεν είναι αυτό το πρόσωπο. Σε ένα ψυχαναλυτικό πλαίσιο ή ένα πλαίσιο σχετική θεραπευτικής προσέγγισης, θεωρείται ότι το άτομο εμπλέκεται σε μια διαδικασία μεταβίβασης όταν αναπτύσσει συναισθήματα για την θεραπεύτρια που φαίνεται να συνδέονται με συναισθήματα που είχε στο παρελθόν για κάποιο άλλο άτομο’’ : https://www.psychologytoday.com/us/basics/transference

Ανοιχτός Διάλογος – Open Dialogue: ‘’Δουλεύοντας με οικογένειες και με κοινωνικά δίκτυα, κατά βάση στον δικό τους χώρο, οι ομάδες Ανοιχτού Διαλόγου βοηθούν όσους εμπλέκονται σε μια συνθήκη κρίσης να παραμείνουν μαζί και να εμπλακούν σε μια διαδικασία διαλόγου. Η εμπειρία έδειξε ότι αν η οικογένεια/η ομάδα καταφέρει να αντέξει το ακραίο συναίσθημα που αναπτύσσεται σε μια κατάσταση κρίσης καθώς και την σχετική αβεβαιότητα, μπορεί να αναδυθεί το νόημα από το κοινό βίωμα σε κοινό χρόνο και έτσι να καταστεί δυνατή η θεραπεία’’ : https://open-dialogue.net