Οι Πρώτες Συναντήσεις στη Συστημική Ψυχοθεραπεία

Οι πρώτες συναντήσεις στην ψυχοθεραπεία θυμίζουν συχνά ένα ραντεβού στα τυφλά. Οι αρχικές συνεδρίες σε ένα πλαίσιο συστημικής ψυχοθεραπείας αποτελούν θεμέλιο λίθο για την εξέλιξη της θεραπευτικής διαδικασίας.

Η συστημική προσέγγιση, αν και ξεκίνησε μέσα από τη δουλειά με οικογένειες, έχει πλέον διαμορφώσει εργαλεία και στάσεις που εφαρμόζονται με ιδιαίτερη αποτελεσματικότητα και στην ατομική θεραπεία. Η προσέγγιση αυτή εστιάζει στις σχέσεις, στα πλαίσια και στις αλληλεπιδράσεις που περιβάλλουν το άτομο, αντί να περιορίζεται αποκλειστικά στην εσωτερική του ψυχική διεργασία.

Σε αυτό το πλαίσιο, η συστημική ματιά μάς προτείνει έναν τρόπο να σταθούμε με περιέργεια, με επίγνωση των προκαταλήψεών μας, μέσα στην αβεβαιότητα της πρώτης επαφής. Κατά τις πρώτες συναντήσεις, η θεραπεύτρια εστιάζει στη δημιουργία ενός ασφαλούς και αποδοτικού χώρου, όπου ο θεραπευόμενος (ή οικογένεια ή το ζευγάρι) μπορεί να εκφραστεί χωρίς φόβο κριτικής. Θεραπεύτρια και θεραπευόμενα άτομα σχηματίζουν από κοινού έναν ασφαλές χώρο για να συνδεθούνε.

Κάπου εδώ συναντάμε και τον όρο της «συγκατασκευής της πραγματικότητας», που στον θεραπευτικό μας χώρο βρίσκει έναρξη στην πρώτη συνάντηση. Ο χώρος, ο χρόνος, το πλαίσιο, οι φωνές και οι ιστορίες που αναδύονται ανάμεσά μας είναι όροι που συναντάμε συχνά στη συστημική θεωρία και πρακτική. Ο θεραπευτής ενθαρρύνει τη σύνδεση και τη συμπεριληπτική ανάδυση όλο και περισσότερων “φωνών” να εισέλθουν στο τοπίο, προσεγγίζοντας τα άτομα με αποδοχή και περιέργεια.

Ερωτήσεις που εξερευνούν το ευρύτερο κοινωνικό και οικογενειακό πλαίσιο, όπως:

• «Ποιος άλλος γνωρίζει για αυτή τη δυσκολία;»
• «Πώς αντέδρασαν οι γύρω σου;»
• «Πώς το πρόβλημα επηρεάζει τη σχέση σου με τους άλλους;»

…ανοίγουν τον διάλογο σε ένα πολυφωνικό και δυναμικό πλαίσιο.

Πώς αντιλαμβανόμαστε το πρόβλημα, πού το εντοπίζουμε, πώς μιλάμε για εκείνο; Οι αντιλήψεις συχνά διαφέρουν εντός μιας οικογένειας. Πώς οργανωνόμαστε γύρω από αυτό που ονομάστηκε πρόβλημα, ποιες οι ελλείψεις στην φροντίδα, ποια η κουλτούρα και οι αξίες, ποι@ έχουν την ευθύνη, τον έλεγχο, την εμπιστοσύνη;

Οι πρώτες συναντήσεις δεν έχουν σκοπό να επιλύσουν από την πρώτη στιγμή τα προβλήματα, αλλά να δημιουργήσουν το κατάλληλο πλαίσιο για να ακουστούν όλες οι φωνές – τόσο των ατόμων όσο και του ευρύτερου συστήματος στο οποίο ανήκουν. Δίνουμε έμφαση σε αυτό που θα συναντήσουμε ως «διαλογικότητα» μεταξύ των φωνών, έναν χώρο στον οποίο χωράμε όλ@ μας με σεβασμό.

Η αφήγηση της προσωπικής ιστορίας αποτελεί βασική θεραπευτική διάσταση. Η θεραπεύτρια βοηθά τα άτομα να διαμορφώσουν και να επανεξετάσουν την αφήγηση του εαυτού τους, εντοπίζοντας σημεία που ίσως έχουν παραγνωριστεί ή υποτιμηθεί. Ο στόχος δεν είναι να «διορθωθεί» κάτι, αλλά να ενισχυθεί η ικανότητά των ατόμων να βλέπουν εναλλακτικές οπτικές, να δημιουργηθεί χώρος για μετασχηματισμούς και νέες επιλογές.

Βέβαια είναι σημαντικό να αναφέρουμε  ότι κάθε άτομο, κάθε οικογένεια, κάθε επαγγελματίας, κουβαλάει μια μοναδική κουλτούρα – με τις δικές του λέξεις, συνήθειες, ερμηνείες και εμπειρίες. Το να μπούμε σε αυτήν την κουλτούρα με σεβασμό και ανοιχτότητα είναι η αρχή μιας σχέσης που μπορεί να φέρει αλλαγή.

Έτσι, ιδιαίτερη σημασία δίνεται στη θεραπευτική συμμαχία – μια σχέση συνεργασίας όπου τα άτομα συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των στόχων και του τρόπου δουλειάς. Ο θεραπευτής αποφεύγει τον ρόλο του ειδικού-αυθεντία και προτιμά να λειτουργεί ως συνοδοιπόρος, ως κάποιος που προσκαλεί την πολυπλοκότητα και σέβεται την προσωπική σοφία των θεραπευόμενων.

Σε πρακτικό επίπεδο είναι σημαντικό στις πρώτες συναντήσεις να τεθεί με σαφήνεια το πλαίσιο και να ληφθούν υπόψη οι παράμετροί του, που αποτελούν τους δείκτες πλαισίου. Ειδικότερα ο χρόνος, ο τόπος, η σχέση, το περιεχόμενο. Όλα αυτά καθορίζουν τη ροή της συνάντησης και επηρεάζουν το πώς τα άτομα μιλούν και σχετίζονται.

Ενώ η πρώτη θεραπευτική συνάντηση διαθέτει χώρο στην λήψη ιστορικού και την γνωριμία με το θεραπευτόμενο άτομο, επισημάνουμε ότι στην συστημική προσέγγιση θεωρούμε κομβικό να μην επικεντρώνονται οι συνδέσεις μας σε προβληματισμούς και προβλήματα, αλλά στην ενθάρρυνση και την αναγνώριση του ότι η απόφαση έναρξης της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας είναι μια πράξη δύναμης και διαφοροποίησης. 

Η συνειδητή φροντίδα αυτών των παραμέτρων από την πλευρά της θεραπεύτριας ενισχύει τη δυνατότητα η πρώτη επαφή να μετατραπεί σε εμπειρία που ενδυναμώνει, συνδέει και δημιουργεί νέες αφηγήσεις για τους ανθρώπους και τις σχέσεις τους.

Από την αρχή κιόλας χρειάζεται να οριστεί το θεραπευτικό συμβόλαιο. Αυτό περιλαμβάνει παραμέτρους όπως:

• Ο χρόνος (διάρκεια συνεδρίας: 45’-1 ώρα για ατομικές, 1.30-2 ώρες για ομαδικές),
  
  
• Η οικονομική συμφωνία (τιμή ανά συνεδρία, ακυρώσεις),
  
  
• Το απόρρητο (πότε ισχύει, πότε σπάει και γιατί),
  
  
• Τα δικαιώματα και οι ευθύνες θεραπευόμενου και θεραπεύτριας.
  
  

Είναι επίσης χρήσιμο να υπάρχει εξαρχής αναφορά στην προσέγγιση που χρησιμοποιείται. Αυτό βοηθά τον θεραπευόμενο να κατανοήσει καλύτερα τη διαδικασία, να νιώσει ασφάλεια και να αξιολογήσει αν η προσέγγιση ταιριάζει στις ανάγκες του.

Ακολουθεί μια σύντομη  ανώνυμη συνέντευξη  γύρω από τις πρώτες συνεδρίες από νεαρό άτομο που ξεκίνησε πρόσφατα ψυχοθεραπεία:

1) Ποια είναι τα πρώτα συναισθήματα που έχεις όταν σκέφτεσαι πως θα μιλήσεις σε μια ειδικό ψυχικής υγείας;
 ● Ανακούφιση, προσμονή, ελπίδα, αλλά και άγχος.

2) Πώς φαντάζεσαι τον χώρο της;
 ● Ζεστό και άνετο, χωρίς ωστόσο πολλή πληροφορία που θα μπορούσε να τραβήξει την προσοχή και τη σκέψη.

3) Τι περιμένεις από αυτήν; (Να είναι σιωπηλή, να σου κάνει ερωτήσεις;)
 ● Να συνεισφέρει στη συζήτηση όπου αυτό είναι θεμιτό, να μοιράζεται τις σκέψεις και τις απορίες της και να αμφισβητεί το αφήγημά μου μέσα από μία διαλεκτική μέθοδο.

4) Υπάρχει ντροπή στη σκέψη ότι θα επισκεφθείς μια ειδικό ψυχικής υγείας;
 ● Καμία!

5) Από τι θα κρίνεις αν θέλεις να συνεχίσεις μαζί της;
 ● Από πρακτική άποψη από τη διαθεσιμότητα στο πρόγραμμα, με απαραίτητη προϋπόθεση οι συνεδρίες να είναι κατά βάση δια ζώσης. Από ψυχολογική άποψη, από τη σύνδεση και τη δυναμική που αναπτύσσουμε, καθώς και από την προσέγγισή της (π.χ. νιώθω ότι δεν θα μου ταίριαζε μία ψυχαναλυτική προσέγγιση).

6) Ποιες είναι οι πρώτες σκέψεις που κάνεις πριν πάρεις καν τηλέφωνο;
 ● Θα ήθελα να ταιριάζουμε και να μην χρειαστεί να ψάξω κι άλλο.
 ● Θα είναι ο κατάλληλος άνθρωπος να μοιραστώ αυτά που θέλω;
 ● Ελπίζω να βρει τον χρόνο να με αναλάβει.

7) Ποια η στάση σου απέναντι στην ειδικότητα της; Ποιο το επίπεδο εμπιστοσύνης και ποια τα κριτήρια μιας πρώτης συνεδρίας;
 ● Δεν την αντιμετωπίζω ως αυθεντία, αλλά ως άνθρωπο με εμπεριστατωμένη γνώση και άποψη, τις οποίες και θα προσφέρει με τρόπο αυθεντικό και αμερόληπτο.
 ● Όσον αφορά το επίπεδο εμπιστοσύνης, αυτό αναπτύσσεται με τον χρόνο, υπό την προϋπόθεση ότι, ως ψυχοθεραπευόμενος, αφήνω έξω από τον συνεδριακό χώρο τις άμυνές μου.
 ● Μια πρώτη συνεδρία χρειάζεται εκατέρωθεν ειλικρινείς προθέσεις, καλή διάθεση και ανοιχτό μυαλό.

8) Πόση σημασία έχουν για σένα ο χώρος, το φως, ο τόνος φωνής και εξωτερικοί παράγοντες (π.χ. φασαρία);
 ● Αυτά που μπορούν να προσαρμοστούν κατόπιν σχετικής νύξεως δεν έχουν τόση σημασία όση οι εξωτερικοί παράγοντες, όπως η εξωτερική φασαρία.

9) Θεωρείς σημαντικό η ειδικός να ορίζει ξεκάθαρα τα πλαίσια σχέσης μεταξύ σας (χρόνος συνεδρίας, οικονομικά, ανοιχτότητα σε επείγοντα, ενημέρωση για την προσέγγισή της);
 ● Πιστεύω πως, προκειμένου να ανθίσει η σχέση αυτή, είναι απαραίτητο η ειδικός να ξεκαθαρίσει εξ αρχής τα πλαίσιά της, καθώς και να δώσει τον χώρο στην άλλη μεριά να εκφράσει τα θέλω και τις προσδοκίες της.

10) Τελευταία ερώτηση: Προτιμάς η πρώτη συνεδρία να ορίζεται από μια πιο “αυστηρή” δομή ή από ρευστότητα;
 ● Θεωρώ πως η πρώτη συνεδρία χρειάζεται έναν δομικό σκελετό όπου θα τεθούν οι κανόνες της σχέσης καθώς και οι απαραίτητες πληροφορίες που χρειάζεται η ειδικός για να σκεφτεί πώς θα πορευθεί.
 ● Εντούτοις, είναι σημαντικό στην ίδια συνεδρία η ειδικός να δώσει επαρκές βήμα στον ψυχοθεραπευόμενο να εκφράσει αυτά που θεωρεί πως έχουν σημασία για εκείν@.

Εν τέλει, οι πρώτες συνεδρίες δεν έχουν ως στόχο τη γρήγορη διάγνωση ή την επίλυση των προβλημάτων, αλλά τη δημιουργία ενός πλαισίου εξερεύνησης, νοηματοδότησης και μετασχηματισμού. Μέσα από τη συστημική ματιά, κάθε δυσκολία εντάσσεται σε ένα σύνολο σχέσεων και δυναμικών, ανοίγοντας δρόμο για βαθύτερη κατανόηση και ουσιαστική αλλαγή.

Προσκαλούμε σε έναν βιώσιμο, θεραπευτικό ρυθμό, στη συνειδητοποίηση του χρόνου που χρειάζεται για να διαμορφωθούν ξεκάθαρα και κοινά αιτήματα, χωρίς να πιέζουμε τα θεραπευόμενα άτομα να προχωρήσουν σε πρώιμες ή αποκλειστικά γνωστικές αλλαγές.

Κινούμαστε διαλογικά, σε έναν χώρο απλωμένο ανάμεσά μας.

Eυχαριστούμε πολύ τα εκπαιδευόμενα άτομα του δεύτερου έτους:

Τεό- Ίριδα Λουκόπουλος, Μυρτώ Μπουγάτου, Ελένη Κουφαλιτάκη

*Ευχαριστούμε πολύ το άτομο που μας παραχώρησε τη συνέντευξή του.